Türk Dili - Kelime Bilgisi - Sıfatlar - Delinetciler Portal
+ Hemen Yorum Yap

Türk Dili - Kelime Bilgisi - Sıfatlar

  1. Sıfat

    İsimlerden önce gelerek onların anlamlarını sayı, renk, durum, hareket, biçim, yer, işaret ve soru yönlerinden tamamlayan; onları niteleyen ve belirten kelimelere sıfat denir. bu iki kelimenin (sıfat ve isim) oluşturdukları kelime grubuna da sıfat tamlaması denir ki bütün sıfat çeşitleriyle sıfat tamlaması oluşturulabilir.


    Kolay iş, bu sorular, küçük çocuk, hangi ev, iki elma, üçüncü sınıf...

    A. Sıfatların Özellikleri

    1. Sıfatlar isimlerden önce gelerek onları sayı, renk, durum, hareket, biçim, yer, işaret ve soru yönlerinden tamamlar; onları niteler veya belirtir:

    "O zaman gördü ki, küçük çocuk, memleketlisi, minimini yavru ağlıyor... Sessizce, titreye titreye ağlıyor. Yanaklarından gözyaşları birbiri arkasına, temiz vagon pencerelerindeki yağmur damlaları nasıl acele acele, sarsıla çarpışa dökülürse öyle, bağrının sarsıntılarıyla yerlerinden oynayarak, vuruşarak içlerinde güneşli mavi gök, pırıl pırıl akıyor."

    o zaman, küçük çocuk, minimini yavru, temiz vagon pencereleri, güneşli mavi gök

    2. Tek başlarına kullanıldıkları zaman isim değerindedirler. Çünkü ancak bir isimden önce geldikleri zaman sıfat oldukları anlaşılabilir:

    yeşil elbise (sıfat) yeşili severim (isim)
    İhtiyar kadın (sıfat) İhtiyarlara iyi davranmalıyız (isim)
    Büyük park (sıfat) parkların en büyüğü (isim)

    3. Tek başlarına kullanıldıklarında isim değerinde oldukları için alabildikleri isim çekim eklerini, yani hâl eklerini, iyelik eklerini ve çoğul ekini, bir isimden önce gelerek onu niteledikleri ya da belirttikleri zaman, yani sıfat olarak kullanıldıkları zaman alamazlar:

    Bir basamak yukarı çık. sıfat
    Birler basamağı isim
    Yürüyen merdiven sıfat
    Yürüyenler ve koşanlar isim

    4. Bir sıfatla onun nitelediği ya da belirttiği bir isim arasına noktalama işareti (özellikle virgül) konmaz. Virgül konursa ilk kelime tek başına kalmış olur, dolayısıyla isimleşir.

    Genç adama gülümseyerek baktı. (genç: sıfat)
    Genç, adama gülümseyerek baktı. (genç: isim, özne)

    5. Birkaç sıfat, arka arkaya sıralanarak bir ismi niteleyebilir veya belirtebilir:

    Karanlık, büyük, korkutucu ve nemli bir evdi.

    6. Sıfatın varlığından bahsedildiği her yerde mutlaka sıfat tamlaması vardır; o sıfatla (soru sıfatı da olsa) bir tamlama oluşturulmuştur.

  2. 2007-03-08 #2
    Yapıları Bakımından Sıfatlar

    1-Basit Sıfatlar: Hiçbir yapım eki almamış sıfatlardır.

    İyi insan konuşurken alay etmez
    Dar sokaklar geçit vermedi
    Uzun Mehmet seni sordu


    2-Türemiş Sıfatlar: Yapım ekiyle türetilen sıfatlardır.

    Paralı yatırım
    Beşinci kat
    Gülen adam
    Boyalı duvar
    Okunacak kitap
    Üçüz çocuk

    3-Bileşik Sıfatlar: İki ya da daha fazla sözcüğün bir araya gelmesiyle oluşan sıfatlardır.

    a-) Anlamca Kaynaşmış Bileşik Sıfatlar:

    Boşboğaz adam
    Açıkgöz çocuk
    Uluslararası gerginlik
    Altı parmak Ali
    Birçok kişi
    Birtakım öğrenciler
    Zeytinyağlı dolma

    b-) Kurallı Bileşik Sıfatlar: Bir sıfat tamlamasında ikinci sözcüğe "-lı, -li, -sız, -siz" ekleri getirilerek yapılır.

    Büyük odalı ev
    Beş kuruşsuz adam
    Geniş bahçeli ev
    Uzun boylu adam
    Yıkık duvarlı bina
    Demir kapılı ev

  3. 2007-03-08 #3
    Adlaşmış Sıfat

    Sıfat olarak kullanılan bir kelimenin "yalnız başına kullanılmasıyla" adlaşmış sıfat elde edilir.

    Güzel insanda güzel huy bulunur...Sıfat
    Güzeller geçidi nefes kesiyordu... Adlaşmış Sıfat
    Güzelim bana küsmüş....Adlaşmış Sıfat
    Güzeli görünce bakakaldım...Adlaşmış Sıfat
    Güzelden ben de anlarım...Adlaşmış Sıfat
    Güzeller güzel konuştu...Edat
    Yaramaz çocuğun ayağı kırılmış...Sıfat
    Yaramaz, anasına bağırdı...Adlaşmış Sıfat

  4. 2007-03-08 #4
    Belirtme Sıfatları

    İsimleri sayı yönünden tamlayan; yerlerini işaret eden; özelliklerini belli belirsiz olarak bildiren; onların özelliklerini soran sıfatların tümüne belirtme sıfatları denir. Belirtme sıfatları varlıkların geçici özelliklerini bildirirler:

    Bu adam, o adam, şuradaki adam, (herhangi) bir adam, bir (tane) adam, kaçıncı adam, hangi adam?...

    Belirtme sıfatları alt başlıklara ayrılır:

    a. İşaret Sıfatları

    İsimleri işaret ederek belirten ve yerlerini bildiren sıfatlardır.

    "bu, şu, o, öteki, beriki, böyle, şöyle..."

    Bu soruyu kim cevaplayacak?
    Kitabı şu genç almıştı.
    O eşyaları nereye götürüyorsun?
    Öteki sorulara geçiniz.
    Beriki masaları da taşıdık.

    b. Sayı Sıfatları

    İsimlerin sayılarını, bölümlerini, sıralarını, parçalarını kesin olarak belirten sıfatlardır. Sayı sıfatlarının çeşitleri şunlardır:

    i. Asıl Sayı Sıfatları

    İsimlerin sayılarını kesin olarak belirten sıfatlardır:

    Her gün iki saat ders çalışır, bir saat de kitap okurum.
    Bir ağaç bile bırakmamışlar; kesmişler.
    Yüz yıl öncesine geri döndük.
    Türkiye nüfusunun yetmiş milyon olduğu söyleniyor.
    Beş milyon ton patates

    10 cm ip, 2 m kumaş, 100 ton kömür, 3 kg şeker...

    ]Başında asıl sayı sıfatlarından biri bulunan bir isme çoğul eki getirilmez. "Beşevler, Altmışevler, Yedi Cüceler, üç aylar, Kırk Haramîler, beş milyonlar, on milyonlar (banknotlarımız)"gibi örnekler bu kurala uymaz.

    ]Sayı sıfatlarıyla niteleme sıfatları art arda kullanılırsa sayı sıfatı önce gelir:
    iki değerli arkadaş, üç kırık cam...

    ii. Sıra Sayı Sıfatları

    İsimlerin sıralarını, derecelerini belirten sıfatlardır.
    "-ncİ" eki ya da nokta kullanılır.

    77. yıl, 11'inci bölük, birinci gün, ikinci gelişimiz...
    üçüncü kişiler, ikinci katlar...

    ] "ilk" kelimesi birinci anlamındadır:
    İlk (birinci) caddeden sağa dönün.

    ] "son, sonuncu, ortanca" kelimeleri de sıra sayı sıfatıdır:
    son fırsat, ortanca çocuk, sonuncu kişi...

    iii. Kesir Sayı Sıfatları

    İsimlerin, bütünün kaçta kaçı olduğunu gösteren sıfatlardır.
    Yüzde bir ihtimal, yarım ekmek, çeyrek (dörtte bir) ekmek, yarıyıl, iki buçuk lira...

    ]Bu tamlamalarda tamlanan çoğul yapılabilir.
    Kardeşlerin üçte bir payları var.

    ]Tamlayan çoğul yapılıp tamlananla yeri değiştirilebilir:
    Yüzde otuz artış düşünülüyor.→Düşünülen artış yüzde otuzlarda.

    iv. Üleştirme Sayı Sıfatları

    İsimlerin bölümlere ayrıldığını, bölüştürüldüğünü gösteren sıfatlardır.
    "-(ş)er" ekiyle yapılır.

    Üçer kişi, ikişer elma, yedişer kişi, ellişer milyon, birer gün arayla,

    v. Topluluk Sayı Sıfatları

    Bir defada doğan birden fazla kardeşler için kullanılır.
    Bunlardaki "z" sesi çokluk bildirir.
    Tamlanan çoğul olabilir.
    üçüz bebek, beşiz çocuklar.

    c. Belgisiz Sıfatlar

    İsimlerin sayılarını ve miktarlarını kesin olarak değil, yaklaşık, aşağı yukarı, belli belirsiz bildiren sıfatlardır.

    "bir, birkaç, birçok, az, çok, biraz, birtakım, bütün, bazı, tüm, her, hiçbir, herhangi bir, kimi...

    başka / bir / boyut,
    kimi insanlar,
    bir yaz günü,
    bazı sıfatlar
    herhangi bir zaman
    her soru,
    birtakım insanlar,
    birkaç kişi,
    Birçok senelergeçti; dönen yok seferinden.
    tüm insanlar,
    bütün varlıklar...

    Bunlardan bazılarının belirttiği isimler çoğul eki alamaz, bazılarının tamlananları çoğul olmak zorundadır; bazılarınınki de yerine göre tekil de olabilir, çoğul da.

    Bütün insan→bütün insanlar
    Birkaç kişi→birkaç kişiler
    Çoğu insan→çoğu bitkiler

    Not: Asıl sayı sıfatı olan "bir" ile belgisiz sıfat olan "bir" karıştırılabilir. "bir" kelimesi "tek" kelimesinin karşılığı ise asıl sayı sıfatıdır. Değilse belgisiz sıfattır.

  5. 2007-03-08 #5
    Niteleme Sıfatları

    İsimlerin şeklini, durumunu, hareketini, rengini, kısacası kalıcı özelliklerini gösteren sıfatlardır. Nitelene sıfatları isimlere sorulan "nasıl" sorusunun cevabıdır:

    Penceresinden kavak ağaçları görünen / bir sağlık ocağı
    yanaklarımı pembeleştiren / makaslar
    uçuşan / pamukçuklar
    Kavakları silkeleyen / rüzgâr
    Koca / bahçe
    Tasasız / gözler
    Güzel / çerçeveler
    Kocaman / bir masası ve koltuğu

    Mavi deniz, tatlı su, kötü gün, yakın arkadaş, çalışkan öğrenci, susuz yaz, yuvarlak masa, bayan memur, erkek adam, temiz giysi, güzel insan, düz yol, çatal çivi, sivri tepe, yassı burun...

  6. 2007-03-08 #6
    Sıfat Tamlaması

    Bir ismin kendisini niteleyen veya belirten bir sıfat unsuruyla oluşturduğu kelime grubuna sıfat tamlaması denir. Bu grupta sıfat, tamlayan; isim ise tamlanan durumundadır. Sıfat olarak kullanılan kelime çekim eki almaz: büyük şehir, eski konak, inatçı keçi, karlı dağlar, sıcak çorba, soğuk su, temiz toplum, üç arkadaş gibi.

    Bir isme birden fazla sıfat bağlanabilir: akıllı uslu, terbiyeli, iri yapılı, çalışkan bir genç gibi.

    Sıfat ve zarfların anlamlarını derece, ölçü bakımından belirten zarfların oluşturduğu kelime grupları da sıfat tamlaması olur: en güzel (yazı), daha kullanışlı (makine), çok hızlı (konuşuyor) gibi.

    Altın saat, demir kapı, gümüş yüzük, plâstik kova, yün çorap gibi örneklerin takısız isim tamlaması değil, sıfat tamlaması olduğu unutulma^malıdır. Kırmızı kalem, kalın kumaş, ince çizgi, dürüst insan gibi sıfat tamlamalarında kırmızı, kalın, ince, dürüst kelimeleri nasıl kendilerinden sonra gelen isimlere ait bir özellik, nitelik bildiriyorsa yukarıdaki örneklerin de bunlardan farkı yoktur.

    Geniş bahçe, okumuş adam, yakacak odun, yollanacak para gibi sıfat tamlamalarında kelimelerin yeri değiştirilirse sıfatlar, yüklem yerine geçer ve böylece bir cümle ortaya çıkar: bahçe geniş (tir), adam okumuş, odun yakacak, para yollanacak.

  7. 2007-03-08 #7
    Sıfatlarda Küçültme

    Sıfatlar "-cık, -cik, -cek, -cak, -sı, -si, -msı, -msi, -rak, -rek, -mtrak" eklerini alarak "azalma ve küçülme" bazen de "okşama ve acıma" anlamı kazanırlar.

    Büyükçe bir binadan sağa döneceksin
    İrice bir ağacın altına oturmuşlar
    Çocuksu yüzüyle herkesi aldattı
    Yemeğin ekşimsi bir tadı vardı
    Mavimtırak bir arabayla uzaklaştılar
    Ufacık adam herkesi aldattı

  8. 2007-03-08 #8
    Sıfatlarda Pekiştirme

    Sıfatlarda pekiştirme dört şekilde olur:

    1- Sıfatlarda pekiştirme "m,p,r, s" harfleriyle yapılır. Sözcük ilk heceden bölünür ve araya yakışan "m, p, r, s" harflerinden biri eklenerek pekiştirilir.

    Beyaz - bembeyaz
    Sarı - sapsarı
    Temiz - tertemiz
    Mor - mosmor

    2- Sıfatların arasına "mı" sözcüğü getirilerek yapılır.

    Cem, çalışkan mı çalışkan bir öğrencidir.
    Tatlı mı tatlı çocuk

    3- Pekiştirme ekiyle yapılır. Pekiştirilen sözcük arasına bir ses ekleyerek yapılır.

    sağlam - sapasağlam
    Çevre - çepeçevre

    4- Pekiştirme kimi zaman da sıfatlar tekrarlanarak yapılır.

    Kara kara gözlerin yok mu ?
    Al al yanakların çizgiler dolmuş.

  9. 2007-03-08 #9
    Soru Sıfatları

    Soru sıfatları, isimlerin nitelik ve niceliklerini soru yoluyla öğrenmeyi amaçlayan, cevapları da herhangi bir sıfat olan kelimelerdir.

    "ne, nasıl, nice, ne gibi, ne biçim, kaç, kaçıncı, kaçar, hangi, ne türlü..."

    Özellikleri

    Soru sıfatları cümleyi soru cümlesi yapar. Bazı durumlarda da yapmaz:

    Bu nasıl bir dünya; hikâyesi zor...
    Nasıl kitaplardan hoşlanırsın?

    Soru sıfatlarıyla da sıfat tamlaması oluşturulur.

    Kaç gün sonra geleceksin?
    Eve giderken hangi otobüse bineceğiz?

    Örnekler

    Hangi çılgın bana zincir vuracakmış şaşarım.
    Kaçıncı sınıfta okuyor?
    Ne gün geleceğini söyledi mi?
    Kaçar kişilik gruplar hâlinde gideceğiz?
    Kaçta kaç hisse istersin?

    Not: "ne" kelimesi sıfat, zarf ve zamir olarak kullanılabilir.

    Ne bakıyorsun? Zarf
    Ne almak istiyorsun? Zamir
    Ne gün geleceksin? Sıfat
    Ne iş yapıyordunuz? sıfat
    Bugün ne çalıştık ama. zarf

  10. 2009-01-19 #10
    Sıfat

    Sıfat, varlıkların niteliğini gösteren ya da onu belirten sözcüklerdir.

    Türkçe'de sıfatlar söz diziminde kesinlikle bulunması gereken bir nitelik taşımaz. Cümle örgüsü içinde isim türü sözcüklerin çeşitli niteliklerini göstermek ya da belirtmek için yer alır. Bu amaçla da isimlerin önüne getirilir.
    Türkçe'de sıfatlar yapılarına göre üçe ayrılır:


    1. Yalın sıfatlar
    2. Türemiş sıfatlar
    3. Bileşik sıfatlar

    Herhangi bir yapım eki almamış ya da başka bir sözcükle bileşmemiş olan sıfatlara "yalın sıfat" denir:

    • az
    • çok
    • iyi
    • bir

    İsim ya da eylem kök ve gövdelerinden sıfat yapma ekleriyle türetilmiş olan sıfatlar "türemiş sıfat"tır:

    • Çiçek-li (bahçe)
    • şekersiz (çay)
    • ulus-al (dil)
    • yap-ay (madde)
    • sevil-en (insanlar)
    • beş-inci (sınıf)

    "Bileşik sıfatlar" bileşik sözcük yapısındadır; iki ya da daha çok sıfat ya da başka sözcük türleriyle kurulur:

    • ağır+başlı (insan)
    • açık+yürekli (insan)
    • kara+biberli (yemek)
    • bir+kaç (gün)
    • elden+düşme (araba)
    • gün+görmüş (insan)

    Sıfatların İşlevleri ve Anlamları

    Niteleme sıfatları isimlerin biçimlerini, renklerini, durumlarını, yerlerini, bağıntılarını ve buna benzer durumlarını belirtir:

    • yuvarlak (masa)
    • eğri (çizgi)
    • mavi (deniz)
    • kırmızı (şapka)
    • gerçekçi (yaklaşım)
    • kimyasal, fiziksel (özellikler)

    Belirtme sıfatları, isimleri sayı belirterek, soru sorarak, gösterme yoluyla ya da belgisiz olarak belirten sıfatlardır. Belirtme sıfatları da anlam ve işlevlerine göre dörde ayrılır:

    1. Gösterme sıfatları
    2. Soru sıfatları
    3. Belgisiz sıfatlar
    4. Sayı sıfatları


    Gösterme sıfatları (işaret sıfatları), isimleri göstererek belirten sıfatlardır. Genellikle isimlerden önce bu, şu, o sıfatları getirilerek gösterme olayı gerçekleştirilir:
    Bu (kitap), şu (araba), o (ağaç).

    Soru sıfatları, isimleri soru yoluyla belirtirler:
    Hangi (filmi seyrettiniz?), kaç (liranız var?), nasıl (bir insan?), kaçıncı (durakta inecekler?), kaçar (elma veriyor?).

    Belgisiz sıfatlar, isimleri belgisiz olarak belirtirler:
    Bazı (insanlar), bir (gün), bütün (hayaller), birkaç (kilogram), nice (yıllar), fazla (telaş), çoğu (zaman) gibi.

    Sayı sıfatları, sayı isimleriyle kurulan ve ismin sayısını çeşitli biçimlerde belirten sıfatlardır. Sayı sıfatları;

    1. asıl sayı sıfatları,
    2. üleştirme sayı sıfatları,
    3. kesir sayı sıfatları,
    4. sıra sayı sıfatları

    olarak dörde ayrılır.

    Asıl sayı sıfatları isimlerin kesin sayısını belirtir: Bir (lira), yüz (gün), bin (asker), on milyon (buzdolabı).
    Üleştirme sayı sıfatları isimlerin sayılarını bölüştürülmüş biçimde belirtir: Birer (hafta), beşer (ceviz).
    Kesir sayı sıfatları, isimlerin sayılarını kesirli olarak belirtir: Yüzde kırk (faiz), yüzde iki yüz (zam), dörtte bir (ekmek).
    Sıra sayı sıfatları da isimlerin sıralama ve bölümlemedeki yerlerini belirtir: Birinci (sıra), onuncu (araba), ellinci (yıldönümü).


    Sıfatların çeşitli karşılaştırma dereceleri de vardır. Bu "daha, çok, pek, en, kadar" gibi belirteç ve ilgeçlerle oluşturulur: Yılan kadar sinsi, tilki gibi kurnaz (eşitlik derecesi); en güzel, çok çalışkan, daha sıcak, pek kibar (üstünlük derecesi).

    Sıfatlar bazı eklerle anlam yönünden de birtakım değişikliklere uğramaktadır. Sözgelimi -ca, -msı, -mtırak ekleri sıfatlarda yakınlık, benzerlik belirtir:

    • güzelce
    • hınzırca
    • yavaşça
    • tenhaca
    • insanca
    • acımsı
    • tatlımsı
    • yeşilimtrak

    Sıfatlarda küçüklük belirten ekler ise -cık, -cak, -rak ekleridir:

    • ufacık
    • küçücük
    • yumuşacık
    • büyücek
    • ufarak


    Sıfatların ilk hecelerinin sonundaki ünsüz p, m, r, s ünsüzlerinden biriyle değiştirilerek ya da ilk hecenin sonuna bu ünsüzlerden biri eklenerek pekiştirme yapılabilir:

    • kırmızı/ kıpkırmızı
    • kara/kapkara
    • boş/bomboş
    • beyaz/bembeyaz
    • temiz/tertemiz
    • çıplak/çırçıplak
    • bütün/büsbütün
    • mavi/masmavi



  Okunma: 8500 - Yorum: 9 - Amp
Kullanıcı Oylaması: /5 -