Sesler ve Ses Uyumları

Türkçede sesler, ünlüler ve ünsüzler olmak üzere iki ana gruba ayrılır.

Ünlülerin Nitelikleri

Ses yolunda herhangi bir engele çarpmadan çıkan seslere ünlü denir. Türkçede sekiz ünlü vardır:
  • a, e, ı, i, o, ö, u, ü.
Ünlüler şu biçimde sınıflandırılır:

A. Çıkış yeri ve dilin durumuna göre:

  1. Kalın ünlüler: a, ı, o, u.
  2. İnce ünlüler: e, i, ö, ü.
B. Dudakların durumuna göre:

  1. Düz ünlüler: a, e, ı, i.
  2. Yuvarlak ünlüler: o, ö, u, ü.
C. Ağzın açıklığına göre:

  1. Geniş ünlüler: a, e, o, ö.
  2. Dar ünlüler: ı, i, u, ü.
Ünlülerin nitelikleri aşağıdaki çizelgede toplu olarak gösterilmiştir:
Uzun Ünlü

Kökeni Türkçe olan kelimelerde uzun ünlü yoktur. Uzun ünlü, Arapça ve Farsçadan Türkçeye giren kelimelerde görülür:
  • şair (şa:ir)
  • numune (numu:ne)
  • iman (i:man)
Bu örneklerde iki noktadan önceki harfin gösterdiği ses uzun ünlüdür ve uzun söylenir. Ancak, birçok kelimede uzun ünlü kısalmıştır:
  • beyaz
  • hiç
  • rahat
  • ruh
Bu örneklerdeki koyu harflerle belirtilen sesler, alındıkları dilde uzun oldukları hâlde Türkçede kısa söylenir.

Uzun ünlülü kapalı hecelerle biten kelimeler ünlüyle başlayan ek aldıklarında veya yardımcı fiillerle kullanıldıklarında, açık duruma dönüşen hecenin ünlüsündeki uzunluk, ayraç içerisindeki söyleyişte gösterildiği gibi çoğunlukla yeniden ortaya çıkar:
  • esas / esasen (esa:sen)
  • hayat / hayatı (haya:tı)
  • kanun / kanuni (ka:nu:ni)
  • ruh / ruhum (ru:hum)
  • usul / usulü (usu:lü)
  • vicdan / vicdanen (vicda:nen)
  • ahbap olmak (ahba:b olmak)
  • hitap etmek (hita:b etmek)
Bazı örneklerde bu durumda da kısalma görülür:
  • beyaz / beyazı
  • can / canım
  • kitap / kitaba
  • meydan / meydana
Uzun ünlüler, genellikle yazıda gösterilmez:

  • adalet (ada:let)
  • badem (ba:dem)
  • beraber (bera:ber)
  • idare (ida:re)
  • ifade (ifa:de)
  • işaret (işa:ret)
  • kaide (ka:ide)
  • numune (numu:ne)
  • rica (rica: )
  • şair (şa:ir)
  • şive (şi:ve)
  • şube (şu:be)
  • vali (va:li)
  • vefa (vefa: )
Ünlemlerde ünlemin şiddetini ve hecenin uzunluğunu ifade etmek üzere iki veya üç ünlü yan yana gelebilir:
  • ooh, aaah.
Bu tür örneklerde ünlüler ayrı ayrı değil uzun olarak söylenir.

Ünsüzlerin Nitelikleri
Ses yolunda bir engele çarparak çıkan seslere ünsüz denir.

Dilimizde yirmi bir ünsüz vardır. Bunlar:
  • b, c, ç, d, f, g, ğ, h, j, k, l, m, n, p, r, s, ş, t, v, y, z.
Ünsüzler ses tellerinin titreşime uğrayıp uğramamasına göre iki gruba ayrılır:


1. Ses tellerinin titreşmesiyle oluşan ünsüzlere tonlu (yumuşak) ün­süzler adı verilir:
  • b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z.
2. Ses telleri titreşmeden oluşan ünsüzlere tonsuz (sert) ünsüzler denir:

  • ç, f, h, k, p, s, ş, t.
Kökeni Türkçe olan kelimelerin so­nunda b, c, d, g ünsüzleri bulunmaz. Ancak, anlam farkını belirtmek üzere ad, od, sac gibi birkaç kelimenin yazılışında buna uyulmaz:
  • ad (isim), at (binek hayvanı)
  • od (ateş), ot (bitki)
  • sac (yassı demir), saç (kıl)
Dilimizdeki hac, şad, yâd gibi birkaç örnek dışında, alıntı ke­limelerde tonsuzlaşma kuralına uyulmuştur:

  • sebep (< sebeb)
  • kitap (< kitab)
  • bent (< bend)
  • cilt (< cild)
  • bant (< band)
  • etüt (< etüd)
  • metot (< metod)
  • standart (< standard)
  • ahenk (< aheng)
  • hevenk (< aveng)
  • renk (< reng)
Bu gibi alıntılar ünlü ile başlayan bir ek aldıklarında kelime sonundaki tonsuz ünsüzler tonlulaşır:

  • sebep / sebebi
  • kitap / kitabı
  • bent / bendi
  • cilt / cildi
  • etüt / etüdü
  • metot / metodu
  • ahenk / ahengi
  • hevenk / hevengi
  • renk / rengi
UYARI:

Bazı alıntı kelimelerde tonlulaşma (yumuşama) olmaz:
  • ahlak / ahlakın
  • cumhuriyet / cumhuriyete
  • evrak / evrakı
  • hukuk / hukuku
  • ittifak / ittifaka
  • sepet / sepeti
  • tank / tankı
  • bank / bankı
Birden fazla heceli kelimelerin sonunda bulunan p, ç, t, k ünsüzleri ünlüyle başlayan bir ek aldığında tonlulaşarak b, c, d, ğ'ye dönü­şür:
  • kelep / kelebi
  • ağaç / ağacı, kazanç / kazancı
  • geçit / geçidi, kanat / kanadı
  • başak / başağı, bıçak / bıçağı, çocuk / çocuğu, dudak / dudağı, durak / durağı, uzak / uzağı
Tek heceli kelimelerin sonunda bulunan p, ç, t, k ünsüzleri ise iki ünlü arasında çoğunlukla korunur:
  • ak / akı
  • at / atı
  • ek / eki
  • et / eti
  • göç / göçü
  • ip / ipi
  • kaç / kaçıncı
  • kök / kökü
  • ok / oku
  • ot / otu
  • saç / saçı
  • sap / sapı
  • suç / suçu
  • süt / sütü
  • üç / üçü
Ancak, tek heceli olduğu hâlde sonundaki ünsüzü tonlulaşan kelimeler de vardır:

  • but / budu
  • dip / dibi
  • gök / göğü
  • kap / kabı
  • kurt / kurdu
  • uç / ucu
  • yurt / yurdu