Klasik tanımı ile Lider ; " Mensup olduğu grubun amaçlarını belirleyen ve bu amaçların gerçekleşmesinde gruba en etkin biçimde yön verebilen kişidir. "

Çalışma hayatında liderlik ile ilgili bir başka sözcük "nezaret(Yönetim)" tir. Nezaret (Yönetim) " esas karakteri itibariyle, resmi bir organizasyonda çalışan fertler üzerinde etkili bir otorite kurmaya yönelmiş bir liderlik çeşididir. "

Bu iki tanımdan anlaşılacağı gibi, yönetici diğer çalışanlar üzerinde belirli bir otorite ve nüfus kurmada başarılı olabildiği oranda bir çeşit lider sayılmaktadır. Ancak yönetici, tabii liderin sahip olmadığı bir takım avantajlara sahip bulunduğu gibi, çalışma sırasında bazı güçlüklerle de karşılaşabilir. Lidere grup amaçlarına varmak için gerekli olan otorite grup üyeleri tarafından tanınmaktadır. Yönetici ise yöneticisi bulunduğu gruptan herhangi bir otorite almaksızın lider rolünü ifa etmek zorunda kalmaktadır. Bununla beraber yöneticinin sahip olduğu otorite resmi organizasyon tarafından belirlenmekte ve astlar bu otoriteye boyun eğmek zorunda kalmaktadır.


Warren G. Bennis liderle yönetici arasındaki farkı şu sözleri ile anlatıyor; " İş'i doğru yapana yönetici, doğru iş'i yapana lider denir. "

Günümüz iş hayatının dinamizmi içinde ihtiyaç duyulan, yöneticilik becerisinin daha az, liderlik becerilerinin daha fazla kullanılmasıdır. Yöneticiler en genel anlamı ile denetleme, yönlendirme ve ikinci kontrol üzerinde dururken, liderler ise farklı bir özelliğe sahiptir; yönlendirmeyi kontrol yolu ile sağlamak yerine eğiterek, yetkilendirerek ve geliştirerek yaparlar. Yönetici ilişkilerini denetlemeye dayandırırken, lider güvene dayandırır.


Yönetim, bir kurumun amaç, değer ve hedeflerini saptama ve bunları gerçekleştirme; liderlik ise belirli bir yön belirleme, çalışanların o yönde ilerlemelerini motive etme sürecidir.

Bundan ötürü liderlik kavramı geleceğe yöneliktir. Liderler, kurumun ayakta kalmasını sağlamak, işlerin yapılma biçimleriyle, nelere değer verildiğini belirlemek, vizyon oluşturmak ve bu vizyonu kurum içerisinde benimsetmek sürecinden sorumludur.

Yönetim kavramı ise durağandır, yalnız bugünle uğraşır, sahip olunan vizyonun hayata geçirilmesini sağlar. Yönetim kavramı aynı zamanda yapılması gereken işleri ve amaçlara ulaşma yolunda gösterilen ilerlemeleri değerlendirmeyi amaçlayan sistem ve süreçleri kapsar.

Liderlik, özellikle kurum değerlerinin ve inançlarının farkında olmayı ve bunların gelecekteki uygunluklarını araştırmayı gerektirir.

Özetle liderlik, bir vizyon oluşturma ve ilham verme sürecidir. Oysa yöneticilik, yaşanılan güne ilişkin sorunların çözülmesiyle ilgili bir işlevdir.
Ergun ZOGA "İdarecilik ve Sanatı" adlı kitabında yönetici (amir) tiplerini şöyle sınıflandırıyor;

"Amir dendiği zaman üç tip akla gelir:

1.Despot amir, yetki ve otorite kalkanının arkasına saklanmıştır. Zoraki bir saygı ve hürmet hissi yaratır. Sözleri emir mahiyetinde olmadığı taktirde yapılma şansına sahip değildir. Personelini tanımayı aklına bile getirmez. Her sözü mutlaka yapılmalıdır. İşyerini sıkıcı bir hale getirir. Elemanları ona karşı mutlaka antipati besler. Onunla çalışmak korkunç bir yaşama zorunluluğudur. Kendisinden başka kimse önemli değildir. Her şeyde BEN der. Yapılan her şey onun eseridir. Daima kabahatleri bulur ve yüze vurur. Personelinde bir korku hissi vardır. Elindeki yetkiye dayanarak idareye çalışır. Daima kendisi bilir. Yol gösterdiğine hiç rastlanmaz. Muhafazakardır.

2.Herşeyi oluruna bırakan amir, efendi yaradılışlıdır. Kimseyi kırmak istemez. Herkes bildiği gibi hareket eder. Saygı ve sevgi, zamanla, adam sendeciliğe yerini bırakır.

3.Lider anlayışlı amir, 20 asrın aradığı insandır. Sevk ve idarenin bütün prensipleri onun şahsında hayat bulur. Herkes de güven yaratmıştır. Şevk ve heyecan dolu bir çalışma düzeni kurar. İşbirliğinin en hararetli savunucusudur. Başarıları arkadaşlarına mal eder. Başarısızlığın sorumlusu olarak kendini görür. Onun için kabahatler önemli değildir. Hataların düzeltilip tekrar vukuuna imkan bırakmamak gerekir. İşlerin yapılış yolu personele gösterilmelidir. Çalışma hayatı ve mesai enteresan olduğu müddetçe şevk artar, verim yükselir, başarı çoğalır. Hiçbir zaman "ben yaptım demez." Onu için ben yoktur. Herşey birlikte yapılır. Kısaca"biz" vardır. İnsanları insan olarak tanımak gerekir. Onların birbirlerinden farklı olmaları tabiidir. Gerekçesi olmayan bir işin arzu edilen tarzda yapılması mümkün olamaz. Niteliği bilinmeyen bir elemandan gerçek istifade imkansızdır. Elemanlar eğitilecek ve yetiştirilecektir. Usul ve metotlar geliştirilecektir.

Liderlik bir yoldur. İyi, güzel ve doğruya gider. "

Liderlerin ortak özelliklerinden biri ortalamanın üzerinde zekaya sahip olmalarıdır. Analitik düşünce özelliği, bir durum veya bilginin "neyi", "ne şekilde" etkileyeceğini veya sonuçlarının neler olabileceğini görmek anlamına gelir. Böylece lideri izleyenler, onu seçmenin ve izlemenin kendileri ve ortak çıkarları için önemini somut olarak görme ve yaşama fırsatı bulurlar. İş hayatında liderlerin etkinliğini artıran bir başka yetkinlik kavramsal düşüncedir. Kavramsal düşünce hayata şu şekilde yansır;

1. Başkaları için açık olmayan bağlantıları görmek.
2. Başkaları için açık olmayan tutarsızlık ve karşıtlıkları fark etmek.
3. Karmaşık olaylarda anahtar olayı veya hareketleri tanımlamak.
4. Orijinal benzetme ve benzetilen nesneler arasındaki ilişkiyi görmek.


Amerikalı İşletme İktisatçısı Peter F. Drucker yüzlerce liderle hedefleri ve performansları hakkında görüşerek liderlik hakkında bazı güçlü sonuçlara varmıştır;

"Doğuştan lider olan kişilerin sayısı çok azdır, bundan dolayı liderlik öğrenilebilir, öğrenilmelidir.
Aşağıdaki dört basit özellik bütün iyi liderler tarafından bilinir;

1. En basit ve net anlatımıyla lider, onun açtığı yoldan gidilen, takip edilen kişidir.
2. Lider olmak için sevilen ve sadece bilinen ve hayran olunan biri ya da popüler kişi olmak gerekmez. Liderliği ortaya çıkaran sonuçlardır.
3. Liderler belirgindirler ve takipçilerine örnek oluştururlar.
4. Liderlik; rütbe, ayrıcalık veya para demek değildir. Sorumluluktur.

Etkin lider öğüt veren değil, yapan kişidir. Bir çok görevini delege etse bile, sadece kendisinin mükemmel yapabileceği, farklılık yaratacak, standartları belirleyecek veya iz bırakacak bir görevi asla başkalarına devretmez, bu işi kendisi yapar.

Etkili liderler;

1. "Ne yapmak istiyorum" sorusu ile değil "Ne yapılmalıdır." Sorusu ile işe başlar.
2. Sonraki aşamada ise "Farklılık yaratmak için ne yapabilirim" ve "ne yapmalıyım?" sorusunu sorarlar.
3. Daima organizasyonun misyon ve hedefinin ne olduğunu, performans ve sonuçları nelerin oluşturduğunu sorgular.
4. Kendilerine tıpa tıp benzeyen taklitler aramazlar. "Bu kişiden hoşlanıyor muyum?" ya da "hoşlanmıyor muyum?" gibi kişisel soruları nadiren sorarlar. Ancak bir kişinin performansı, standartları ve değerleri söz konusu olduğunda tolerans göstermezler.
5. Çalışanların güçlü bir yapıya sahip olmalarından korkmazlar, bununla öğünürler.
6. Kendilerini "ayna testi" nin iradesine bırakırlar. Sabahları gördükleri kişinin olmak istedikleri, saygı gösterdikleri ve inandıkları kişi olduğundan emin olmak isterler.
7. Bütün bunlar etkili liderleri popüler olan şeyleri yapmaktan uzak tutar, basit ve önemsiz işler yapmalarını engeller."


Dallarında başarılı iş adamlarının deneyimleri ile bilimsel çalışmalar bir araya getirdiğinizde, başarıya giden yolun liderlikten geçtiği ortaya çıkmıştır. Söz konusu deneyim ve bulgulara göre, başarıya giden yolu açan liderliğin temel nitelikleri şunlardır;

1. Lider kişi insanların işi nasıl yaptığına değil, yapıp yapmadığına bakar.
2. Liderin özü sözü birdir. Çalışanlarına öğütlediklerini önce kendi uygular. Moral otoritenin liderliğin temel taşı olduğuna inanır.
3. Çalışanlarını yönetmekten çok yönlendirir. Kişilerin bireysel beceri ve yeteneklerinin hayata geçirilmesine zemin hazırlar.
4. Lider vizyon oluşturur. Firmanın varoluş felsefesinin sınırlarını çizer.
5. Yönetim biçimi insan odaklı olduğundan sezgi ve duygulara kararlarında büyük oranda yer verir.
6. Koyduğu hedefler basit ancak coşku yüklüdür. Verdiği mesajın samimiyet derecesi yüksektir.


Prof.Dr.Acar BALTAŞ' a göre iş hayatında başarılı bir liderin taşıdığı temel özellikler şunlardır ;

1. Bir mesaja sahip olma
2. Güvenli davranış
3. Tutarlılık
4. Kararlılık ve heyecan yaratma
5. Başarıyı ödüllendirme
6. Yönlendirme, yol gösterme ve başkalarının gelişimine yardımcı olma
7. İşe adanmışlık
8. Yaratıcılık
9. Analitik düşünce
10. Kavramsal düşünce
11. Bilgi toplama
12. Kurumsal haberdarlık
13. İyi ahlaklı olma

TÜSİAD - KalDer Kalite Ödülü değerlendirme sürecine yardımcı olmak üzere hazırlanan "özdeğerlendirme" kapsamı içindeki "iş mükemmelliği modeli" nde yer alan dokuz ana kriterden biri girdiler kısmındaki % 12 lik payı ile "liderlik" tir. Modelde, Liderlik temel kavramlar bölümünde şöyle ele alınmaktadır; "Kurum kültürünü liderler geliştirmektedir. Kuruluşun çaba ve kaynaklarını mükemmelliğe yöneltmektedirler. Politika ve stratejiler sistematik ve yapısal araçlarla bütün organizasyonda yaygınlaştırılmakta ve tüm faaliyetlerde uyum sağlanmaktadır. Çalışanların davranışları şirketin değerleri, politika ve stratejileri ile uyumludur."

Özdeğerlendirmede Liderlik kriteri aşağıda belirtilen başlıklar altında değerlendirilmektedir:

1. Liderler toplam kalite yönetimi kültürünü sahiplendiklerini nasıl görünür biçimde sergilerler.

ü Kuruluşun değerlerini ve beklentilerini açıkça anlaşılır şekilde geliştirmesi,
ü Kuruluşun değerleri ve beklentileri doğrultusunda örnek olması, önderlik etmesi,
ü Eğitim vermesi ve alması,
ü Çalışanlar tarafından ulaşılabilir olması, onları dinlemesi ve yanıtlaması
ü Aktif olarak ve bizzat iyileştirme çalışmalarına katılması,
ü Liderliğinin etkinliğini gözden geçirmesi ve iyileştirmesi,


2. Liderler uygun kaynak ve yardım sağlayarak iyileştirmeyi ve katılımı nasıl desteklerler.

* Öncelikleri tanımlaması,
* Öğrenim, yönlendirme ve iyileştirme çalışmaları için kaynak sağlaması,
* Çalışanların iyileştirme çalışmalarına katılmalarını sağlaması,
* Performans değerlendirme ve terfi sistemlerini kullanarak iyileştirme ve katılımı desteklemesi,

3. Liderler müşteriler, tedarikçiler ve diğer dış kuruluşlar ile ilişkileri nasıl yürütürler.

* İhtiyaçları saptaması, anlaması ve yanıtlaması,
* Ortaklıklar oluşturması ve katılması,
* Ortak iyileştirme çalışmalarını oluşturması ve katılması,
* Mesleki kuruluşlara, konferanslara ve seminerlere aktif olarak katılması,
* Toplam Kalite Yönetimi' ni kuruluş dışında tanıtması ve desteklemesi,

4. Liderler birey ve grupların çaba ve başarılarını zamanında ve uygun şekilde nasıl tanır ve takdir ederler.

* Kuruluş içinde tüm seviyelerde bireyler ve gruplar,
* Kuruluş dışındaki(örneğin: müşteriler, tedarikçiler, üniversiteler vb.) bireyler ve gruplar.


Yararlanılan Kaynaklar :
ZOGA, Ergun ; İdarecilik ve Sanatı ,1973
DERELİ, Prof.Dr. Toker ; Organizasyonlarda davranış, 1976
Tüsiad-KalDer; Özdeğerlendirme El Kitabı, 1997
Power Dergisi; Başarıya giden yol, Aralık.1998
Executive Book Summaries, Geleceğin Lideri
BALTAŞ, Prof.Dr. Acar; Hürriyet İnsan Kaynakları ,(07.02.1999; 21.02.1999; 28.02.1999; 07.03.1999)

Halit AKÇAL

Endüstri Mühendisi
10.05.1999