TARİHNEDİR?
İnsan topluluklarını,bu toplulukların yaşayışlarını,birbirleriyle ilişkilerini, kültür ve medeniyetlerini,yer ve zaman göstererek,sebep-sonuç ilişkisine dayalı olarak anlatan bilim dalıdır.

TARİHİNDİĞER BİLİMLERLE MÜNASEBETİ

  • COĞRAFYA: Tarihî olayların meydana gelişinde,insan topluluklarının yaşadıkları coğrafi bölgelerin önemini inceler.
  • ARKEOLOJİ: Kazı bilimidir.Tarihî buluntuların ne zaman ve kimler tarafından yapıldıklarını araştırır ve değerlendirir.
  • KRONOLOJİ: Takvim bilgisidir.Tarihî olayların zamanlarını belirleyerek, meydana geliş sıralarını düzenler.
  • ETNOGRAFYA: Toplumların örf,âdet ve geleneklerini inceleyen bilim dalıdır.
  • PALEOGRAFYA: Eski yazıların okunmasını sağlayan bilim dalıdır.
  • EPİGRAFYA: Anıtlar üzerine yazılmış kitâbeleri (yazıtları) inceleyen bilim dalıdır.
  • NÜMİZMATİK: Diğer adı "meskûkât" olup,eski paraları incele
  • FİLOLOJİ: Dil bilimidir.Tarihte yaşamış topluluklarla günümüzdeki milletlerin dillerini inceler.
  • ANTROPOLOJİ: Toplumların sosyal ve kültürel yapılarını inceleyen bilim dalıdır.
  • SOSYOLOJİ: Sosyal olayları inceler.Sosyal olayların kaynaklarını ve kanunlarını tespit eder.
  • KİMYA:Karbon 14 deneyi ile tarihî buluntuların yaşayışını belirler.
  • DİPLOMATİK: Günümüze kadar gelmiş olan resmî belgeleri,fermanları, beratları inceleyen bilim dalıdır.



TARİHBİLİMİNİN YÖNETİMİ

A)
KAYNAKARAMA (BELGE BULMA)
KAYNAK:Tarihî bilgilerin elde edildiği malzemeye denir.
ANAKAYNAK:Yaşanan olaylaıbelgeleyen kayıtlar ve çağdaş yazarlarınkayıtlarına denir.

B)
VERİLERİTASNİF ETME
Tarihîbir olayla ilgili veriler genel olarak 2'ye ayrılır.
a)YazılıKaynaklar (Hatıralar,Haritalar,DevletArşivleri, Vakfiyeler,Antlaşmaları.......vs)
b)YazısızKaynaklar
(KişiselEşyalar,Çanak-Çömlek,Çömlekçi Çarkı,Fildişi Eşyaları, Takıllar,Fosiller)

KONUYA ZAMANA MEKÂNA
GÖREGÖREGÖRE
ÖR:TıpTarihi İlk Çağ Mısır Tarihi
BilimTar. Orta Çağ Orta Asya Tar.
KültürTar. Yeni Çağ Arap Tar.
SiyasîTar. Yakın Çağ Avrupa Tar.
SanatTar. Anadolu Tar.
DinTar. Mezopotamya Tar.

C)VERİLERİTAHLİL ETME
D)VERİLERİTENKİT ETME

  • Dış Tenkit: Elde edilen kaynak sahte midir? Ne dereceye kadar belge değeri vardır? Ne zaman ve nerede yazılmıştır? Bunların belirlenmesi işidir.
  • İç Tenkit: Kaynağın içinde yer alan bilginin doğru olup olmadığını karşılaştırmak ve kontrol etmek.
  • Kaynak Tahlili: Kaynak,bu iki tenkitten geçtikten sonra,güvenilir bulunursa,kaynak olarak kullanılabilir.

E)VERİLERİNTERKİBİ (SENTEZİ)
  • Tabiî etkenler
  • Ruhî etkenler
  • Medenî etkenler
  • İktisadî etkenler
  • Ticarî etkenler
  • Kültürel etkenler


ZAMANVE TAKVİM
Takvimilk kez 6000 yıl önce Mısırlılar tarafın dan bulunmuştur. Bu fikir;Nil taşkınlarını hesaplamaktan yola çıkılarakbulunmuştur.

Türkler'inkullandığı ilk ve en eski takvim "12Hayvanlı Takvim"di. Bu takvim 12 yılda bir devreder ve her yıl,bir hayvan adı ile gösterilirdi. Bir yıl,365 gün 5 saat olarak hesaplanmıştı.Biryıl 12 aya ayrılmıştır

ZAMAN GÜN AY YIL
Dünyanınkendi Ayın dünyanın Dünyanın güneş ekseni etrafında bir turu etrafındaki bir turu etrafındaki bir turu

HİCRÎ TAKVİM
Türkler,İslâmiyetikabul ettikten sonra hicrî takvimi kullanmaya başladılar.Hicrîtakvimde zaman ölçüsü "AYYILI"dır.Bir yıl 354 gün olup,Güneş yılından 11 gün dahakısadır.Aylar,hilâlin görülmesiyle başlar.Takvimbaşlangıcı,Hz.Muhammed'in Mekke'den Medine'ye göç ettiğiM.S.622 yılı kabul edilmiştir.

CELÂLİTAKVİM
BüyükSelçuklu Sultanı Melikşahadınadüzenlenmiştir.Güneş yılına göre hazırlanmnıştır.Yılbaşı21 Mart idi.Melikşah'ın birinci adından dolayı takvime bu adverilmiştir.Melikşah'ın ölümünden sonra terk edilmiştir.

RUMÎTAKVİM
Hicrî1087 yılında;vergilerin toplanmasında ve dış ticarettekizorlukları gidermek düşüncesiyle,hicrî takvimde değişiklikyapılması ihtiyacı duyuldu.Ancak bu değişiklik yeterli görülmedive Jülyen takvimine dayanan ve başlangıcı yine hicret olan yenibir takvim kabul edildi.Bu takvime "RUMÎTAKVİM"adı verildi.

Rumîtakvimle milâdî takvim arasında yılbaşı hesabı yüzünden 13gün fark vardı.Ayrıca,Rumî takvim ile milâdî takvim arasında584 yıllık bir fark vardır.

MİLÂDÎTAKVİM

Güneşyılı esasına göre düzenlenmiştir.Dünya'nın Güneşetrafındaki dönme süresi olan 365 gün 6 saat,bir yıl olarakkabul edilmiştir.Hz.İsa'nın doğum yılı,sıfır olarak kabuledilmiş ve takvim başlangıcı olmuştur. Başlangıç tarihinden önceki döneme; M.Ö. ve sonraki döneme de M.S. denilir.

TARİHÖNCESİ DEVİRLER
Henüz yazının bilinmediği döneme "tarihöncesi çağlar" denir. Bu dönem;Taş Devri,Kalkolitik Devri ve Tunç Devri olmak üzere 3'e ayrılır.

1)TAŞ DEVRİ: 3dönemde incelenir.

a)Eski Taş Devri: Türkiye'de bu döneme ait en önemli merkezler; Karain,BeldibiveBelbaşı mağaralarıdır.
b)Orta Taş Devri:Türkiye'de bu döneme ait önemli yerleşim merkezleri;Beldibi,BaradizveTekkeköy'dür.
c)Cilâlı Taş Devri: Bu dönemde tarımla birlikte yerleşik hayat başlamış ve köyler kurulmuştur.Bu dönemin önemli yerleşim merkezleri; Çayönü,Sakçagözü ve Çatalhöyük'tür.

2)KALKOLİTİK (TAŞ-BAKIR) DEVRİ: Türkiye'de bu dönemde en önemli yerleşim merkezleri;

Hacılar,Truva,AlişarveAlacahöyük'tür.

3)TUNÇ DEVRİ:
3 bölüme ayrılır. (Tunç;bakırın %10 oranında kalaylakarışımıyla elde edilen alaşımdır
a)Eski Tunç Devri
b)Orta Tunç Devri
c)Yeni Tunç Devri

HİTİTLER
M.Ö.2000yılı başlarında Anadolu'ya gelen hititler,Orta Anadolu'daKızılırmak kıvrımı içine yerleştiler.Kafkaslar üzerindengeldikleri tahmin edilmektedir.Anadolu'da ilk siyasî birlik Hititler tarafından kurulmuştur.
Hititler,M.Ö.1700yıllarında Hattuşaş başkentolmak üzere bir devlet kurdular.kurucusu;I.Hattuşili'dir.M.Ö.1400 yılı başlarında II.Tuthalıya'nın başa geçmesiyle Hitit tarihinde imparatorluk dönemi başlamış oldu.Bu dönemin en önemli olayı,Hitiler ile Mısırlılar arasında olan "KADEŞSAVAŞI"dır.Sebebi; her iki devletin de Kuzey Suriye'yi kendi topraklarına katmak istemesidir.M.Ö.1296'da başlayan savaş, M.Ö.1280'de imzalanan "KADEŞANTLAŞMASI"ile sona ermiştir.Hitit Devleti batıdan gelen "DenizKavimleri Göçü"sonunda yıkıldı.

Hititlerdehalk birtakım sınıflaraayrılmıştı.BUNLAR;Soylular,Rahipler,Özgürler(tüccarlarve köylüler) ve köleler.Hititlerdesosyal sınıflar düzeni çok katı değildi.Bu alanda en katı uygulama HİNT toplumunda görülmekteydi. (Kast Örgütü)

NAM-RA:Fethedilen topraklardan ganimet olarak getirilen insanlar.
Hitilerde köle sınıfından bir erkek; "KUŞATA" denilen başlıkparasını vermek suretiyle özgür olabilirdi.
Hititlerde evlât edinme geleneği vardı.
Hitityasaları Mezopotamya yasaları gibi katı değildi.

  • Mülkiyet hakkı vardı.(Anadolu'da Hititlerden öncede vardı)
  • Mirasta eşitlik.(Kadının da hakları vardı)
  • Kısasa kısas yok.
  • Kan gütme geleneği serbest bırakılmıştı.(Hitit yasalarının aksak yönüdür)


FRİGLER


M.Ö.800 yıllarında İç Anadolu'da bir devlet kurdular.BaşkentleriGordion şehriydi.Frigler,kral Midas döneminde bütün Orta Anadolu'ya egemen oldular. Frig devletine Kimmerler sonverdiler. (Tapates; Frighalılarıdır. Fabl(hayvan öyküleri) Friglerden günümüze gelmiştir)

LİDYALILAR
BatıAnadolu'da,Gediz ve Menderes nehirleri arasındaki bölgeye, İlkÇağda Lidya,bubölgede yaşayanlara da Lidyalılardenirdi.Önce Hititlerin daha sonra da Friglerin egemenliği altındayaşadılar.Lidya Devleti'ni Gigesadlı bir kral kurdu. Başkenti Sard'dı.İlkparayı M.Ö.700'lerde Lidyalılar kullanmaya başladılar.M.Ö.546'da Persler sona erdirdiler. (Ezop Masalları,Lidyalılardönemine aittir.)

İYONLAR
İlkÇağ'da İzmir Körfezinden Güllük Körfezine kadar uzanan Batı Anadolu kıyılarına;İyonya,burada yaşayanlara da;İyonlar denirdi.Ön Asya ticaret yollarının sona erdiği bu topraklarda İyonlar,kısa zamanda ileri medeniyetler meydana getirdiler.İyonlar ayrı ayrı şehir devletleri halinde yaşamış,siyasî yönden birlik kurmamışlardır.Önemli İyon şehirleri;Milet,Efes,Foça,İzmir'di.Uzun süre bağımsız yaşadılar.Ancak,daha sonra Lidyalıların egemenliği altına girdiler.Sonra da Pers İmparatorluğu'na bağlandılar.

URARTULAR
M.Ö.IX.yüzyılda Doğu Anadolu'da,Van Gölü çevresinde kurulan Urartudevletinin başkenti;Tuşpa(Van)idi.Urartular;Anadolu'yu,siyasî ve kültürel yönlerden Asur egemenliğine karşı korumaları açısından önem taşırlar.M.Ö.600'de Medler tarafından ortadan kaldırılmıştır.

KÜLTÜRVE MEDENİYET
a)DevletYönetimi:Hitit devletinin başında "BÜYÜK KRAL" ünvanını taşıyan bir hükümdar bulunurdu.Kral,aynı zaamanda başkomutan,başrahip ve baş yargıçtı.İlk zamanlar kralınyetkileri "PANKUŞ" denilen bir meclis tarafındansınırlandırılmıştı.Kraldan sonra en yetkili kişi "TAVANANNA"denilen kraliçeydi.Dinî törenlere ve bayramlara başkanlık eder,kral savaşa gittiğinde ülkeyi yönetirdi.

HititDevleti askerî güce dayanarak kurulmuştu.İlk zamanlarda daimîbir ordu yoktu.Eli silah tutan bütün Hititli erkekler askersayılırdı.İmparatorluk döneminde daimî ordu kuruldu.Hititordusunun büyük kısmı yaya askerlerden oluşuyordu.Yayaaskerlerin yanında savaş arabalarını kullanan askerlerdebulunuyordu.Arabalı askerler savaşta ok ve yay kullanırlardı.

Friglerkrallıkla yönetiliyordu.Frig kralları,genellikle GordiosveMidas adlarıylaanılırlardı.Urartular krallıkla yönetiliyordu ve krallar;ülkeyi;tanrı "HALDİ" adına yönetirlerdi.

b)Din ve İnanış:Hitit dini çok tanrılıydı.Anadolu'daki diğer kavimlerinde tanrılarını benimsemişlerdi.Bu nedenle,bu dönemde,Anadolu "Büyük Tanrı İli"olarak tanındı.İbadetin ilk şartı temizlikti.Büyük bayramlardaki dinî törenleri,krallar yönetirdi.

Frigler,ziraatçibir kavim olduğundan dinî inanışlarında da bunun etkisigörülür.Enbüyük tanrıları;toprak ve bereket tanrıçası"KİBELE"dir.

Dinkonusunda büyük ülçüde Hititlerin etkisinde kalan İyonlar;tanrıların,tabiat kuvvetlerini yönettiklerine inanırlardı.
Çoktanrılı bir dine sahip olan Urartuların en büyük tanrısı;Savaş Tanrısı olan "HALDİ"idi.
Lidyalılar,dinkonusunda tabiat kuvvetlerine ve Artemis,Zeus,Apollo gibi Yunantanrılarına da inanırlardı.

c)
Sosyalve İktisadî Hayat:Hitit devletinin ekonomisi tarıma ve hayvancılığa dayanıyordu.Topraklar,tanrının ve kralın malı kabul ediliyordu.Anadolu'da ilk tımar sistemini uygulayan Hititler olmuştur.
Frigler,çiftçilikve hayvancılıkla uğraşırlardı.Ülkenin başlıca zenginliği tarım olduğu için;krallar,tarımın gelişmesine çabaharcamışlardır.

Ticaretebüyük önem veren Lidyalılar;bu amaçla,Efes'ten başlayarak,Mezopotamya'ya kadar uzanan ünlü "KRAL YOLU"nu yaptılar.

İyonlardenizci bir milletti.Akdeniz,Ege ve Karadeniz kıyılarında birçokticaret kolonileri kurmuşlardır.
d)Yazı,Dilve Edebiyat:Hititler 2 çeşit yazı kullanmışlardır.Bunlardan biri Sümerlerden aldıkları "ÇİVİ YAZISI",diğeri ise kendibuluşları olan "HİYEROGLİF"idi.Hint-Avrupa dillerinden bir dil konuşuyorlardı.Tarih yazıcılığına büyük önem verilmiştir.Bu nedenle; tarihî olaylar her yıl kaydedilerek yıllıklar (anal) meydana getirilmiştir.

FenikeAlfabesini batıya aktaran İyonlar olmuştur.İyon Edebiyatının enönemli eserleri;"HOMEROUS"un "İLYADA" ve"ODİSE" destanlarıdır.

Urartular,çiviyazısının yanı sıra,kendi buluşları olan hiyeroglif yazısınıkullanmışlardır.

e)Bilimve Sanat:Medeniyette her yönden ileri giden İyonlar,özellikle özgürdüşüncenin ve pozitif ilimlerin öncüsü olmaları yönündenönem taşırlar.Felsefe,matematik ve tıp bilimlerinin temelleriİyonya'da atılmıştır.Matematikte,"TALES" ve "PİSAGOR",felsefede;"DİYOJEN", tıp alanında"HİPOKRAT"ünlü isimlerdir.
Hititsanatı,Mezopotamya sanatının etkisinde gelişmiştir.Heykelcilikve kabartmacılık,gelişen başlıca sanatlar olmuştur.

Friglerde,dokumacılıkve maden işçiliği ileriydi.Sanat alanında gelişmiş olup,en ünlüeserleri MİDAS MEZARIdır.
Lidyalılar,dokumacılık,çömlekçilik,dericilikve madencilikte oldukça ilerlemişlerdi.

İyonlar,sanatalanında özellikle mimarlıkta büyük gelişme gösterdiler.Efesve Milet'te bulunan saraylar ve tapınaklar İyon sanatınıngelişmiş bir sanat olduğunu gösteriyor.

Asurlularsanat alanında maden işlemeciliği ve su mimarisinde gelişmegöstermişlerdir.

f)
Hukuk:Hitithukuku, dinî anlayışla ilgiliydi.Güneş Tanrıçası"ARİNNA",adaletin koruyucusu sayılırdı.Hititlerkanunlarını Mezopotamya'dan almakla beraber, ilâveler vedüzreltmeler yaptılar.Medenî hukuk ve ceza hukuku büyük gelişmegösterdi.

Ölümcezası yalnız büyük suçlar için konulmuştu.Kralınbuyrıklarına karşı gelmek, devlete baş kaldırmak en ağır suçsayılırdı ve cezası ölümdü.

PERSLER
Perslerİlkçağ'da İran'da bir devlet kurdular.Hemen hemen bütünAnadolu'yu egemenlikleri altına aldılar.Hititler'den sonraaAnadolu'nun büyük bir kısmını ilk kez bir yönetim altındabirleştirdiler.Anadolu, satraplıklara (eyaletlere)ayrılarakyönetildi.Onların zamanında;ticaret hayatı gelişti.Persegemenliği Büyük İskender tarafından yıkılınca Anadolu'nun büyük bölümünde "HELLENİSTİK DÖNEM" denilen yeni bir dönem başladı.

BÜYÜKİSKENDER
MakedonyalıBüyük İskender, Pers egemenliğine son verdikten sonra, Doğuyadoğru ilerleyişini sürdürdü ve Hindistana kadar ulaştı.Geridönüşünde Babil'de öldü.Büyük İskender'in seferlerisırasında eski Yunan medeniyeti ile Doğu medeniyetleri birbirinietkiledi.Bu karşolıklı etkilenme sonucunda ortaya çıkanmedeniyete "HELLENİSTİK MEDENİYET"adı verilir.Bu dönemmedeniyetinde özellikle çeşitli bilim dallarında büyükgelişmeler oldu.
Büyükİskender'in amacı; bir dünya devleti kurmaktı.ölümüyle devletparçalandı.Anadolu'da "Selevkoslar Devleti" kuruldu.Budevlette kendi arasında "Bitinya Krallığı" "BergamaKrallığı" Kapadokya Krallığı" ve "PontusKrallığına ayrıldı.

Mısır'dakiİskenderiye şehri B.İskender'in Mısır'ı Pers istilâsındankurtarmak için savaştığı Mısır kentinin savaşta büyükölçüde silinmesi ile B.İskender'in direktifiylekurulmuştur.Bundan dolayı onun adını taşır.

MEZOPOTAMYAMEDENİYETİ
Mezopotamya;"ikiırmak arasındaki ülke"anlamına gelir. Coğrafî bir böle olarak Anadolu'nun günedoğusundanBasraKörfezi'ne kadar uzanan Dicle ve Fırat ırmakları arasındaki topraklar Mezopotamya'yı meydana getirir.İlk Çağ'ın en eski ve en önemli medeniyetlerinden biridir. Toraklarının verimli,ikliminin yaşamaya uygun olması sebebiyle,dışardan birçok kavim buraya gelip yerleşmiştir.

Mezopotamya'dakurulan devletler;

  • Sümerler
  • Akadlar (Sümeler hariç
  • Elâmlar diğerleri
  • Babiller Sami ırkındandır)
  • Asurlar


SÜMERLER
Neredengeldikleri konusunda kesin bir bilgi bulunmamakla beraber, Türkçeyabenzer bir dile sahip olmaları Orta Asya'dan gelmişolabileceklerini düşündürmektedir.İlk önce şehir devletlerişeklinde teşkilâtlandılar.Ur,Uruk,kiş,Eridu,Lagaş önemliSümer devletleriydi.

Sümerler,kültürve medeniyet yönlerinden diğer Mezopotamya devletlerini büyükölçüde etkilediler.Uruk kralı LUGALZAGİZİ Sümerşehir devletlerini bir yönetim altında topladı.Akadlar Sümerler'i egemenlikleri altına aldılar.

AKADLAR

Arabistan'dançıkan Akadlar,Fırat nehri boylarına yerleştiler.Sümeregemenliğine son veren SARGON,Akad Krallığını kurdu.GUTİLER soverdiler.

Sümerler,Gutiler'inhâkimiyetine son vererek yeni bir yükseliş devribaşlattılar.Sümerler'in siyasî varlıklarına kesin olarakElâmlılar son verdi.

ELÂMLILAR
Mezopotamya'nıngüneydoğusunda yaşıyorlardı.Merkezleri SUS şehriydi.
Susşehri prensi,diğer şehirleri egemenliği altına alarak birkrallık kurdu. Asurlular tarafından ortadan kaldırıldılar.

BABİLLİLER

Siyasî tarihleri;I.Babil Devleti ve II.Babil Devleti olmak üzere 2'ye ayrılır

I.BabilDevleti: Samiler'inbir kolu olan Aurrular tarafından kuruldu.En güçlü dönemini Hamurrabi zamanında yaşadı.Hititler son verdi.

II.BabilDevleti:
Babiluzun yıllar asurlular'ın egemenliği altında yaşadı.AsurDevleti'nin yıkılmasından sonra kurulan II.Babil Devleti'ne Persler son verdi.

ASURLULAR

YukarıMezopotamya'da yaşayan Asurlular Sami ırkındandılar.Daha tüccarbir topluluk görünümündeydiler.Mezopotamya ile Anadolu arasındakiticareti yürüyürlerdi.Anadolu'da birçok ticaret kolonilerikurdular.Bunların en büyüğü Kültepe'dir.KralAsurbanipal zamanında en güçlü dönemlerini yaşadılar.Medler ve Babilliler birleşerek son verdiler.

MEZOPOTAMYAKÜLTÜR VE MEDENİYETİ

a)DevletYönetimi:Sümerler'in ilk zamanlarında her şehir ayrı bir devletti.Bu devletleri, en siya da patesi denilen rahip krallar yönetiyordu. Patesilerden biri çevresindeki şehirlere egemen olursa lugal ünvanını alırdı.Eğer bir lugal,bütün Sümer ülkesine egemen olursa kendisine lugalkalma denirdi.

Bbilve Asur devletleriyse birer askerî imparatorluk olup,mutlak birmonarşiyle yönetiliyorlardı.

b)Ordu:Mezopotamya zengin ve uygarlıkta ileri olduklarından,sürekli olarak çevrelerindeki kavimlerin saldırılarına uğruyorlardı.Bunedenle güçlü bir orduya sahip olma gereksinimi duydular.Sümerlerde her erkek asker sayılırdı.Ordunu bir kısmıyaya,diğer kısmı savaş arabalarını kullanan süvarilerden oluşuyordu.Atlı birlikleri ilk kullananlar ASURLULAR oldu.

c)Hukuk:Hukuk fikrini ilk geliştiren Sümerler olmuştur. LagaşKralı Urukagina,tarihtebilinen ilk yazılı kanuları yaptı.Sümer kanunlaının özelliği;cezaların daha hafif olması ve genellikle para cezasıuygulanmasıydı.
Mezopotamya'dahukuk alanında en geniş kuralları çıkaran,Babil Kralı Hamurrabi oldu.Mezopotamya yasaları Anadolu yasalarından daha katı idi.

Hamurrabi kanunları Sümer kanunlarına göre daha sertti.

  • Kölelik kurumu çok katı idi.
  • Kölelerin hiçbir hukuku olmadığı gibi alınıp-satılırdı.
  • Kısasa kısas vardı.
  • Tüm Sami yasalarında olduğu gibi; tapınaktan ürün çalmanın,çocuk

çalmanın,yalancışahitliğin,hırsızlığın cezası ölümdü.

c)
Dinve İnanış:Sümer dini çok tanrılıydı.Sümerler,Tanrıları çoğunluklainsan şeklinde düşünmüşlerdi.İnsanlarla aralarındakifark;insanların ölmesi, Tanrıların ölmemesiydi.Mezopotamya'datapınaklara zigguratdenirdi. Mezopotamya devletleri dil konusunda Sümerlerin etkisindekalmışlardır.

d)
Sosyalve İktisadî Hayat:Mezopotamya devletlerşinde krallar ve rahipleren üst sınıfı oluştururlar.Bunların dışında kalan halk 3s ınıfa ayrılır.

1)Soylular:Geniş topraklara sahip olup,savaşta kralın yanında yer alırlardı.
2)Hürler:Askerler,köylüler ve zaanatkârlar grubu.Vergi verir,askerlik yapar,tapınak yapımı ve kanal açılması gibi işlerde çalışırlardı.

3)Köleler:Savaşlarda esir alınan ya da parayla satılan kişilerdi.Hiçbir özellikleri yotu.Sahiplerinin malı sayılırlardı.
Topraklarınınverimli olması sebebiyle halkın çoğu çiftçilikle uğraşırdı.Tarımın yanı sıra hayvancılık da gelişmişti.Mezopotamya'dayün ve keten dokumacılığı da ileriydi.

Sümerler,yicaretyollarında güvenliğin sağlnmasına önem vermişlerdi.Asurlular,çeşitli yerlerde ve özellikle de Anadolu'da birçokticaret kolonileri kurdular.

e)Yazı,Dil ve Edebiyat:M.Ö. 4000-3500 yılları arasında Sümerler,yazıyı bularak,gerçekanlamda uygarlığın temelini attılar.Başlangıçta düşünceleriniresimlerle anlattılar,zamanla bu resimleri düz çizgilere ve dahasonra da çivi yazısına dönüştürdüler.Bu yazılar üç köşelibir kalemle kil tabletler üzerine yazıldığı için,yazılarınbir yanı ince,diğer yanı kalın bir şekil alarak çiviyebenzediğinden,bu yazıya "çiviyazısı"denmiştir.

Sümerdili,Türkçenin de içinde yer aldığıAsya kökenli diller grubunadahildir.Edebiyat daha çok dinî ağırlıkta olup,efsaneler vedestanlar önemli yer tutar.Gılgamış,Tufan ve Yaradılış destanlarıönemlidir.

f)
Bilimve Sanat:Mezopotamya'da astronomi,matematik ve tıp alanlarında önemli gelişmeler olmuştur.Gökteki yıldızları izleyen Sümerler, burçları bulmuş,bir yılı 360 gün olarak hesaplamışlardır.Haftayı 7 gün,bir yılı 12 ay olarak kabul etmişlerdir.

Sümerler,aritmetik ve geometrinin temellerini atmışlar,çarpma ve bölme işlemlerini kolaylaştırmak için cetveller hazırlamışlardır.

Uzunluk,alan,ağırlıkve hacim ölçülerini bulan ve dairenin çevresini 360 dereceyebölen de Sümerlerdir.
Mezopotamyamimarîsinde saraylar ve tapınaklar önde gelir.Sümer mimarîsininen önemli eserleri; çok kqatlı ve kule şeklindeki zigguratlardır.Yapılarında malzeme olarak daha çok kerpiç ve tuğlakullanılmıştır.Bunun sebebi;Aşağı Mezopotamya'da taşın az bulunmasıydı.

Heykel ve kabartma,gelişme gösteren diğer sanat dalları olmuştur.

Babil Kulesi ve Dünyanın Yedi Harikası'ndan biri sayılan Babil Asma Bahçeleri, Mezopotamya sanatının en önemli eserleridir.