İnsanı diğer varlıklardan ayıran en temel özellikler, akıl ve iradedir. AKIL, iyiyi kötüden, güzeli çirkinden, doğruyu yanlıştan ayırt etmemizi sağlayan yetidir.

İRADE, aklın karar vermesi sonucunda insanın kendi seçimiyle karar vermesidir.

AKIL için ilk önce bilgi kaynaklarının olması gerekmektedir. Çünkü karar vermede bilgi olmadan düşünme ve akıl yürütme olmaz.

İnsan İradesi ve Kader Nedir ?


Ancak insan ne kadar isterse istesin dilediği her şeyi yapamaz. Kararlarını özgürce verebilir fakat her istediğini de yapamaz.

Cüz’i İrade, insanın iradesidir. Cüz, parça, bölüm demektir. Külli İrade, Allah’ın iradesidir. Kül, tam, bütün, kapsayan demektir.

İnsanın Özgürlüğü ve Sorumluluğu

İnsanın özgür olması kendi istek ve iradesiyle herhangi bir zorlama ve baskı olmadan bir şeye karar vermesi ve bu doğrultuda davranmasıdır. İnsanın özgürlüğü, zorlama ve baskı olmadan kendi iradesiyle karar vermesidir. Sorumluluk ise verdiği karar sonrasında doğan sonuçları kabul etmesidir. İslam dini, söz ve davranışlardan sorumlu tutulmayı akla ve özgür iradeye bağlı kılmıştır. Akıl ve irade sahibi olmayan diğer tüm canlılar, yaptıkları davranışlardan sorumlu tutulmazlar. Aslında insanda özgürlük dediğimiz şey, sadece ve sadece insanın seçenekler arasında tercihte bulunmasıdır.

Kur’an’da; “Kim hidayet yolunu seçerse, bunu ancak kendi iyiliği için seçmiş olur; kim de doğruluktan saparsa, kendi zararına sapmış olur. Hiçbir günahkâr, başkasının günah yükünü üstlenmez...”(İsra Suresi,15.ayet) buyrularak kişinin yaptığı davranışlardan sorumlu olduğu bildirilmiştir.

Bundan dolayı hiçbir insan yaptığı kötü bir davranış sonucunda, “Ne yapayım, alın yazım buymuş, bu benim kaderimmiş.” diyemez. Çünkü kendi özgür iradesiyle iyilik yerine kötülüğü tercih etmiştir. Bundan dolayı davranışlarının sonuçlarına katlanacaktır.

Bu konu Kur’an’da şöyle belirtilir: “Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir…”(Şura Suresi, 30.ayet) Allah, insanlara özgür iradeleriyle tercihlerini doğru yapabilmeleri için peygamberler ve ilahî kitaplar göndermiştir.

Bu durum Kur’an’da; “Biz ona iki yolu (doğru ve eğriyi) göstermedik mi?”(Beled Suresi, 10.ayet) şeklinde ifade edilmiştir. Başka bir ayette ise “Şüphesiz biz ona (doğru) yolu gösterdik, ister şükredici olsun ister nankör.” (İnsan Suresi, 3.ayet) buyrulmuştur.

İnsanın kaderi, Allah’ın evrende belirlediği yasalarla düzenlenmiştir. Buna bağlı olarak insanın eylemleri, zorunlu ve seçime dayalı olmak üzere iki kısımdır. İnsanın gücünün yetmediği veya değiştirme gücünün olmadığı durumlarda mevcuttur. Seçim hakkı olmayan durumlarda vardır. Bir insanın; cinsiyetini, anne ve babasını, kardeşlerini, doğum tarihini, ölüm tarihini, rengini, doğum yerini vb. Dinimiz akıl sahibi olmayı sorumluluğun şartlarından saymıştır.

Sonuç olarak insan özgür ve irade sahibi olarak yaptıklarından sorumludur. Bu nedenle her birey kendi sorumluluklarını bilip iyi, güzel ve doğru işler yapmalı, kötü, çirkin ve yanlış davranışlardan kaçınmalıdır.