Gıda ve İçki Sanayi

Tarımsal ve hayvansal hammadde kaynaklı bu sanayi kolu içinde un ve unlu mamuller, süt ve süt ürünleri,şeker ve şekerli gıdalar, meyve suları, meyve sebze konserveciliği, kuru çay, tütün ve ispirtolu içkiler gibi sanayi faaliyetleri yer alır.

Un ve Unlu Ürünler Sanayii

Besin sanayi içinde ana hammaddesi tahıl özellikle buğdaya dayalı olan en yaygın sanayi koludur. Sayıları 350 dolayında olan un fabrikalarının en büyük kapasitelileri Eskişehir, Konya, Ankara gibi İç Anadolu bölgesi illerinde ve İstanbul,İzmir, Adana, Bursa gibi yüksek nüfus potansiyeli olan illerde toplanmıştır. Un üretiminin artması ülkemizde makarna ve bisküvi sanayini geliştirmiştir. 70 kadar büyük kapasiteli makarna fabrikası ile 50 kadar büyük kapasiteli bisküvi fabrikası bulunan ülkemizde, ihraç ürünleri arasında un, bisküvi ve makarna önemli yer tutar.


Şeker veŞekerli Gıdalar Sanayii

Ülkemizde Cumhuriyetin ilk yıllarında kurulan ve ülke ihtiyacını karşıladığı gibi ihraç ürünleri arasında yer alan önemli bir sanayi koludur.İlk kez 1926 yılında Alpullu ve Uşak'ta kurulanşeker fabrikalarının sayısı günümüzde 28'e ulaşmıştır. Yıllıkşeker üretimi ise 1.6 milyon tona yakındır.

Süt ve Süt Ürünleri Sanayii

Pastörize süt, yoğurt, peynir, tereyağı, süt tozu ve dondurma gibi ürünlerden oluşan bu sanayi kolu özellikle hayvancılığın birinci derecede etkili olduğu Kars-Erzurum yöresi ile Doğu Karadeniz bölümünde gelişmiştir. Bu bölüm ve yöreler yanın- da Afyon, Muğla, Denizli, Kastamonu, Amasya, Giresun, Kahramanmaraş ve Bay- burt'ta ilk kez 1963 yılında kurulan Süt Endüstrisi Kurumuna bağlı (S.E.K.) 30 dola- yında fabrika vardır. Ayrıca özel sektöre ait Pınar Süt (İzmir-Pınarbaşı), Mis Süt (Ba- lıkesir-Gönen), Meriç Süt (Edirne) vb. gibi büyük ölçekli kuruluşlar vardır.

Büyük ölçekli 120 dolayında (30 kadar S.E.K. tesisi dahil) süt ve süt ürünleri işleme fabrikasının yer aldığı ülkemizde tereyağı yapımı büyük tüketim merkezleri çevre- sinde gelişmiş olup özellikle Trabzon (Vakfıkebir ve Tosya)'da, peynir ise sütü bol olan alanlarda (Edirne, Tekirdağ-beyaz peynir, Erzincan-tulum peyniri, Kars, Ağrı, Erzurum-kaşar peyniri) üretilmektedir.

Et ve Et Ürünleri Sanayii

1952 yılında Et ve Balık Kurumunun (E.B.K.) kurulması ile et ürünleri modern yöntemlerle paketlenip satılmaya başlanmıştır. Özellikle son yıllarda özel sektör kom- binaları (Pınar, Maret vb. gibi) ile et ürünleri modern bir biçimde alıcıya sunulmak- tadır. Türkiye'nin yıllık et ve et ürünleri üretimi 650-700 bin ton civarındadır. Hayvancılığın modern yöntemlerle yapılan ahır hayvancılığına dönüşmesi ince yem üreten fabrikaların da açılmasını sağlamıştır. Bu bakımdan 47 adet yem, 25 adet et kombinası vardır.

Ülkemizde balık unu ve balıkyağı üreten tesisler ise Karadeniz bölgesinde yer alır. Bu fabrikaların en önemlisi E.B.K.'ya bağlı çalışan Trabzon'daki fabrikadır. Ayrıca Karadeniz kıyılarında Trabzon'da Karadeniz Su Ürünleri Sanayi, Rize'de Karade- niz Balık Sanayi, Samsun'da kedi köpek maması üreten tesisler bulunur.

Çay Sanayii

Ülkemize yeni giren bir tarımsal ürün olmasına karşın çay tarımı ve çay sanayi hızlı bir gelişme göstermiştir. Yıllık ortalama 130-140 bin ton kuru çay üreten Türkiye'de bu sanayi kolu Doğu Karadeniz bölümü kıyı şeridinde toplanmıştır. Fabrikaların çoğunluğu Rize ilindedir. Gerçekten de 156 adet fabrikanın 42 adedi Rize'de yer almaktadır. Diğer fabrikalar ise Artvin, Trabzon, Giresun illerinde bulunur

Konserve Sanayii

Ülkede taze sebze ve meyvenin bulunması bu sanayi kolunun yeterince gelişmesine engel olmuştur. Ancak özellikle büyük kentlerde kış aylarında konserve kullanımı yoğunlaşmaktadır. Ülkemizde ilk konserve fabrikası 1920 yılında Kartal'da kurul- muştur. Günümüzde 72 adet büyük ölçekli konserve fabrikasının çoğunluğu Bursa, Balıkesir gibi sebze ve meyve tarımının geliştiği illerde toplanmıştır.Meyve kompostosu, reçel, marmelat ve domates salçası fabrikalarının da Güney Marmara bölümü illerinde toplandığı görülür. Gelibolu, Çanakkale ve Erdek gibi kıyı kentlerimizde ise balık konserveciliği gelişmiştir.

Bitkisel Yağ Sanayii

Ülkemizde bitkisel sıvı yağ olarak ayçiçeği, zeytinyağı, mısırözü ve pamuk yağı kullanılır. Ayrıca mutfak yağı olarak katı bitkisel yağlar da (margarin) kullanılmaktadır.

En önemli yağ hammaddesi olan zeytinyağı en çok Marmara ve Ege bölgelerinde ve Gaziantep ilinde elde edilir. Ayrıca zeytinin prina adı verilen küspesinden sabun yapılır. Ülkemizin Marmara, Ege,İç Anadolu, Karadeniz'in iç kısımlarında ayçiçeği yağı üreten fabrikalar bulunur. Son yıllarda gelişen soya fasulyesinden yağ üreten fabrika ise Ordu'dadır. Ayrıca yerel olarak tüketilen yerfıstığı, pamuk yağı gibi yağ fabrikaları da vardır.

Tütün ve Alkollüİçki Sanayii

Tütün bütün tütün fabrikalarında işlenerek sigaraya dönüşür. Ülkemizde oldukça gelişmiş bir endüstri kolu olan tütün sanayi ilk kez 1884 yılında İzmir Sigara fabrikasının kurulması ile gelişmiştir. Tekel tarafından işletilen fabrikaların büyük çoğunluğu Marmara bölgesinde İstanbul, Ege bölgesinde İzmir, Akdeniz bölgesinde Adana, Karadeniz bölgesinde Samsun ve Tokat, Doğu Anadolu'da Malatya'da yer alır. Ayrıca ilk özel sigara fabrikası Bitlis'te kurulmuştur. Ülkemizde 10 adet sigara fabrikası bulunur.

Ülkemizde ilk alkollü içki fabrikası 1890 yılında İstanbul Bomonti'de kurulmuştur. Bunu 1908 yılında yine Bomonti'de kurulan bira fabrikası izlemiş, 1912 yılında ise bu iki fabrika birleşerek,İzmir Halkapınar'da faaliyete geçmiştir. Bu fabrikalar 1940 yılında TEKEL idaresince satın alınmıştır. Günümüzde bira üretimi İstanbul, Ankara,İzmir ve Yozgat'ta yer alır.İlk modern şarap fabrikası 1922 yılında İstanbul Paşabahçe'de kurulmuş, bunu 1931 yılında Tekirdağ şarap fabrikası izlemiştir. Bugün şarap fabrika ve yapım evleri ülkenin birçok yerinde (İzmir-Halkapınar Nevşehir-Ürgüp, Tokat, Gaziantep, Elazığ, Kırıkkale,Şanlıurfa, Antalya-Hoşköy, Bilecik, Niğde-Bor, Karaman, Edirne-Uzunköprü) bulunmaktadır. İlk kez İzmir-Halkapınar'da yabancı sermaye ile kurulan rakı fabrikasını, 1922 yılında İstanbul Paşabahçe, 1931'de Diyarbakır, 1933'te Gaziantep, 1967'de Tekirdağ rakı fabrikaları
izlemiştir. Diğer damıtık alkollü içkiler ise TEKEL idaresince üretilmektedir.

Dokuma (Tekstil), Deri ve Giyim Sanayii

Türkiye'de tekstil sanayi 30-40 yıl içinde büyük gelişme göstermiş ve ihracatımızda etkili bir duruma gelmiştir. Ülkemizde dokuma endüstrisinin bütün çeşitleri (pamuk ipliği ve pamuklu kumaş, yün ipliği ve yünlü kumaş, yapay ipek ve kumaş, doğal ipek ipliği ve kumaşı, trikotaj, hazır giyim, halı-kilim, battaniye ve keçe gibi kaba dokumacılık) vardır.

Dokuma konusunda özellikle Sümerbank'ın çabaları çok fazladır. Yurdumuzda ince dokunabilecek uzun lifli pamuk türlerinin ekilmesi pamuklu dokuma sanayinin gelişmesinde etken oldu. Ülkemizde pamuklu kumaş dokuma fabrikaları İstanbul, Eskişehir, Kahramanmaraş, Erzincan, Malatya, Konya (Ereğli),İzmir, Kayseri,İzmir (Bergama), Adana, Aydın (Nazilli), Antalya ve Manisa'da yer alır.Pamuklu dokuma konusunda özellikle özel sektör kuruluşlarının ağırlıklı payı vardır.Bunların büyük kısmı dünyaca tanınan büyük mensucat fabrikaları biçimindedir. Yün sanayinde ise yün ipliği, yünlü kumaş, battaniye, kilim gibi dokuma işleri ile trikotaj gibi örme işleri yer alır.İlk yünlü dokuma fabrikası İstanbul Feshane (Defterdar) ve Hereke'de açılan fabrikalardır. Daha sonra bir kamu kuruluşu olan Meri- nos fabrikası açılmıştır. Günümüzde İstanbul, İçel, Adana, Edirne, Kayseri ve İzmir'de çok sayıda özel sektör kuruluşu yer alır.

Hazır giyim fabrikaları büyük çoğunlukla İstanbul,İzmir ve Ankara gibi büyük kentler çevresinde toplanmıştır. Konfeksiyon giyim olarak geçen bu sanayi alanına trikotaj (örme) sanayii de dahildir.

Doğal ipek ipliği ve ipekli kumaş üretimi Bursa ilinde gelişmiştir. Yapay ipek konusundaki en büyük fabrika da Bursa-Gemlik'te yer alan Gemlik Suni İpek Fabrikasıdır. Önceleri ithal edilen yapay lifler son yıllarda Türkiye'de üretilmeye başlanmıştır. Ancak ipek dokumacılığının gerilemekte olduğunu da belirtmek gerekir.

Dokuma sanayinin en gelişmiş üretim alanlarından biri olan halıcılık ise çok eski tarihlerden beri yapılmaktadır. Ülkemizde Isparta, Uşak, Burdur, Denizli, Manisa, Niğde, Nevşehir, Kayseri, Konya, Sivas, Tokat, Erzurum, Ağrı illerinde el dokuması halılar üretilmektedir.Ülkemizde yaklaşık 250 bin adet el dokusu halı tezgahı bulunduğu tahmin edilmektedir. Fabrikasyon halı üretimimiz ise yıllık üretim bakımından oldukça önem kazanmıştır. Ancak ihracatta el dokusu halılar önem kazanır

Dericilik ve deri endüstriside oldukça gelişmiştir. Bu iş koluna ait fabrika ve atölyelerin %80'e yakın kısmı İstanbul'da toplanmıştır. Ayakkabı, deri giyecek, deri eşya (valiz, çanta, kemer vb), fabrikalarının ürettiği ürünler son yıllar içinde büyük atılım yaparak ihracatta önemli bir payı oluşturmuştur.

Maden Sanayii


Bu sanayi kolunda demir çelik, otomotiv, bakır alüminyum, askeri malzeme, tarım araç ve gereçleri yer almaktadır. Cumhuriyetin ilk yıllarında İstanbul'da çeşitli döküm, gemi ve motorlu taşıt onarım atölyeleri bulunmaktaydı. Ancak yurdumuzda bu konudaki önemli atılımlar Cumhuriyet devri ile birlikte olmuştur. Bu sanayi ko- lu yoğun bir teknoloji istemekte, ancak yüksek miktarda katma değer sağlamakta ve kalkınmada önemli bir yer tutmaktadır.

Maden sanayiin bel kemiğini oluşturan demir-çelik üretimi ilk kez 1937 yılında Karabük'te açılan fabrika ile başlamıştır. Bu fabrika enerji gereksinimini Zonguldak kömür havzasından, demir cevherini ise Divriği'den almaktadır.Bu demir-çelik fabrikasına 1965 yılında Ereğli eklenmiştir. Diğer demir çelik fabrikası ise 1975'te hizmete giren İskenderun fabrikasıdır. Ayrıca İzmir'de yer alan ve özel sektörce kurulan İzmir demirçelik ve Metaş da diğer önemli fabrikalar arasındadır. Adı geçen bu kuruluşlar inşaat demirleri, yuvarlak demir, ray, levha, saç teneke, tel çelik ve çekme borular üretmektedir. Teknolojinin gelişmesine bağlı olarak kaliteli alaşımdan yapılmış üretim maddeleri ülkemizin gereksinimini karşılayacak düzeye ulaşmıştır.

Ülkemizde hidroelektrik santrallarının devreye girmesi ile elektro-metalürji endüstrisi de gelişmeye başlamıştır. Bu tür kuruluşların ilki 1962 yılında Antalya'da kurulan Ferrokrom metalürji tesisidir. Bunu 1977 yılında Elazığ'da kurulan tesis izlemiştir.

Ülkemizde demir-çelik üretiminin gelişmesi maden işleyen endüstri kollarını da geliştirmiştir. Bu nedenle askeri amaca yönelik faaliyet gösteren (top, tüfek, mermi vb.) en önemli tesis 1932 yılında kurulan Kırıkkale Fabrikasıdır.Oldukça geniş ve entegre bir fabrika olan bu kuruluş dışında 1988 yılında faaliyete geçen Sivas Çelik Fabrikası da önemlidir.

Son yıllarda Eskişehir'de uçak motor parçalarının yapıldığı, bilgisayar kontrollü teçhizatların kullanıldığı bir fabrika kurulmuştur. Ayrıca Ankara ve Eskişehir'de uçakların her türlü tamir ve bakım işlerini de doğrudan yapan ve yedek parça üreten tesisler vardır.Adapazarı'nda kurulan tank ve palet fabrikası da askeri amaçlı üretim yapar.Bursa'da ise 1979 yılında çelik fabrikası üretime geçmiştir.

Ülkemizde çıkartılan ve bol rezervli alüminyum, bakır, boksit gibi madenlerin metalürji endüstrisindeki payları artmaktadır. Bu bakımdan bakır izabe tesisleri Maden (Elazığ 1939), Göktaş (Murgul 1951) ve Samsun'da (1973), alüminyum tesisleri 1973 yılında Konya Seydişehir ve 1977 yılında Kayseri'de üretime geçmiştir.

Ayrıca özel sektöre ait alüminyum fabrikaları vardır.

Otomotiv ve Madeni Eşya Sanayi


Ülkemizde karayolları araçlarının üretimi ilk kez 1955 yılında montaj şeklinde traktör üretimi ile başlamış, ilk otomobil üretimi de yine montaj şeklinde 1960'lı yıllarda başlamıştır. Ancak bugün üretim %90'a yakın oranda yerli malzeme kullanılarak gerçekleştirilmektedir. Bursa'da (Tofaş, Renault),İzmir'de (Opel, BMC),İstanbul'da
(Ford, Otosan), Adapazarı'nda (Toyota) otomobil ve yük taşıtları üreten fabrikalardır.
Ayrıca yerli ve yabancı ortaklıklarla yeni otomobil fabrikaları da kurulmaktadır.Tarım araç ve gereçleri üretimi ise başta İstanbul ve Adapazarı olmak üzere İzmir, Adana, Eskişehir gibi kentlerde yer alır.

Ülkemizde nükleer denizaltı gemileri hariç her türlü su altı, su üstü askeri ve sivil gemiler yapılabilmektedir. Bu gemilerin büyük çoğunluğu İstanbul'da (Camialtı, Taşkızak, Haliç, Hasköy, Pendik, Tuzla) bulunmaktadır. Ayrıca İzmit (Gölcük),İz- mir'deki (Alaybey) tersanelerinde ve özel sektöre ait tersanelerde çok sayıda gemi yapılmaktadır.

Otomotiv sanayinin gelişmesi buna bağlı olarak yan sanayi kollarının gelişmesini de sağlamıştır. Bu bakımdan özellikle oto elektrik donanımı (akü, pil, ampul, kablo vb.) gelişmiştir. Ayrıca ülkemizde buzdolabı, çamaşır makinası vb. gibi dayanıklı tüketim malları ile çok sayıda elektrikli araç-gereç ile elektronik ve hassas cihaz yapımı 1980'den sonra gelişmeye başlamıştır. Bu tür kuruluşların büyük bölümü İstanbul,İzmit sanayi bölgesinde İzmit, Bursa ve Gaziantep'te gelişmiştir.

Kimya Sanayii

Kimya endüstrisi yurdumuzda önceleri küçük ve dağınık ölçüde kurulmuş, bu ne- denle geç gelişmiş bir sanayi koludur. Bu sanayi kolunun gelişmesinde petrol rafine tesislerinin devreye girmesinin büyük rolü olmuştur. 1961 yılında İzmit'te kurulan rafineri LPG, motorin, fuel-oil, jet yakıtı, gazyağı, nafta, benzin, asfalt ve kükürt üretmekte, üretimin bir kısmı da ihraç etmektedir.İzmit'teki rafineri dışında İzmir Aliağa'da, Mersin Ataş'ta, Batman ve Kırıkkale'deki rafineriler, ülkemizde plastik, lastik ve sentetik eşya üretimini arttırmıştır. Nitekim Adapazarı, Kırşehir,İzmit ve Kırşehir'deki motorlu taşıt araçları lastiği üreten fabrikalar yanında plastik madde üreten tesisler de büyük kentler çevresinde gelişmiştir.

Tarımsal üretim girdileri içinde en önemli ürün olan yapay gübre ile çeşitli kimyasal madde asitlerinin üretimi de 1970'lerden sonra önemli bir gelişme göstermiştir.İz- mit'teki klor ve kostik soda fabrikası, Karabük'te asit, sülfürik, amonyum, sülfat, naftalin vb. üreten kuruluşlar Bandırma'daki sülfürik asit ve borik asit fabrikaları, Ereğli,İskenderun ve Maden (Elazığ) kasabası civarındaki sülfürik asit fabrikaları ile Van gölü kenarındaki soda fabrikası bu tip tesislere örnek oluşturur. Yapay güb- re üreten fabrikalar arasında ise Zonguldak-Karabük (Karabük demirçelik),İsken- derun-Sarıseki (Sarıseki), Balıkesir-Bandırma (BAGFAŞ),İzmit-Yarımca (Yarımca), Kütahya, Adana (Toros Gübre), Elazığ, Samsun-Tekeköy (Karadeniz Gübre), Bur- sa-Gemlik, Mersin (Akdeniz Gübre),İzmir (Ege Gübre) yer alan fabrikalar sayılabilir.

Kimya sanayinin bir kolu da ilaç ve boya sanayiine ait tesislerdir.İlaç sanayine ait olanlar İstanbul ve yakın çevresinde toplanmıştır. Yurt dışı patentli olan ilaç sanayimize ait bir fabrika da Samsun'da bulunmaktadır. Boya sanayi ise İstanbul,İzmir, Mersin'de toplanmıştır. Kibrit sanayi ise İstanbul'da yer alır.

Taş ve Toprağa Dayalı Sanayii

Bu sanayi kolunu seramik, cam, çimento, tuğla, kiremit ve kil gibi çoğunlukla inşaata yönelik işkolları oluşturmaktadır. Özellikle inşaat sektörünün belkemiğini oluşturan çimento üretimi ülkemizde çok eski tarihlerden beri yapılmaktadır.İlk çimen- to fabrikası 1910 yılında İzmit Darıca'da açılan fabrikadır. Bunu 1911 yılında İzmit Eskihisar, 1938'de Ankara,İstanbul Zeytinburnu ve Kartal'da açılan çimento fabrikaları izlemiştir. Zaman içinde ülkemizin çeşitli yerlerinde yeni çimento fabrikaları açılmıştır (İzmir-Çimentaş, Eskişehir, Tarsus, Adana, Çorum, Kırklareli, Gaziantep, Bursa,İstanbul-Akçimento, Isparta-Göltaş, Mersin Çimse, Kars, Ağrı, Van,İskenderun, Siirt-Kurtalan,Şanlıurfa vb.). Günümüzde 20 milyon ton üretim kapasitesine sahip 38 adet çimento fabrikası bulunmaktadır.

Ülkemizde gelişmiş bir diğer sanayi kolu inşaat sektöründe kullanılan kiremit ve tuğla fabrikalarıdır. Son yıllarda yüksek kaliteli delikli tuğla üretimi de gelişmektedir. Tuğla fabrikaları Ege Bölgesinde İzmir-Salihli arasında, Manisa, Aydın, Uşak, Kütahya, Afyon'da yer alır. Ayrıca kil hammaddesinin pişirilmesi ile tuğla yapımı Adapazarı, Eskişehir ve Bafra'da yaygındır. Bartın, Bolu, Giresun ve Çorum'da büyük kapasiteli tuğla fabrikaları yer alır. Ateş tuğlası adı verilen ve ısıya dayanıklı tuğla üretimi ise Sümerbank'ın Filyos'taki fabrikasında yapılmaktadır. Ayrıca Manisa, Bartın, Gümüşhane, Adapazarı, Muğla başta olmak üzere torbalanmış kireç üretimi de yapılır.

Gelişmiş sanayi kollarından biri deşişe-cam endüstrisidir. Bu konudaki ilk çağdaş fabrika İstanbul Paşabahçe'de yer alır (1936). Bu fabrikada çeşitli cam ve kristal eşya üretimi yapılır. Gebze-Çayırova'da kurulan pencere camı yapan fabrika ile İzmit, Adapazarı ve Antalya'da (oto camı) cam yapan çeşitli fabrikalar vardır.

Ülkemizde hammaddesi yaygın olarak bulunan kaliteli kaolen ve diğer killerden seramik üretimi yapılır.İnşaat sektörünün gelişmesi ile fayans, yer döşemesi, banyo, tuvalet vb. gibi sıhhi araç üretimi yaygın bir gelişme göstermektedir. Ülkemizde en büyük seramik fabrikaları İstanbul,İzmit, Bozüyük-Bilecik, Çanakkale-Çan,İzmir ve Kütahya'da yer alır.

Orman Ürünleri Sanayii


Ormanların verdiği en önemli ürün olan odun, mobilya, kağıt, kereste, selüloz vb. gibi çeşitli sanayi kollarına hammadde sağlar. Bu ürünlerden kereste sanayi orman yönünden zengin olan Karadeniz bölgesinde gelişmiştir. Cide, Bolu, Bartın, Düzce, Rize, Yenice, Ayancık, Ardeşen, Ordu, Borçka, Bafra'da kereste fabrikaları yer alır. Düzce'de ambalaj, Kastamonu'da orman ürünleri entegre tesisleri bulunur. Mobil- ya fabrikaları ise büyük kentler de (İstanbul, Bursa,İzmir) toplanmıştır. Ambalaj fabrikaları Antalya ve Mersin'de yer alır.

Orman ürünlerinin en önemli kolu olan kağıt ve selüloz sanayi alanında ilk kurulan fabrika (1933)İzmit SEKA kağıt fabrikasıdır. Karadeniz bölgesinde SEKA'ya bağlı Paşaköy, Çaycuma, Bartın, Aksu (Giresun) fabrikaları ile Taşucu, Bolvadin, Dalaman kağıt fabrikaları, Balıkesir'de gazete kağıdı, Taşköprü'de sigara kağıdı, Bilecik'te ambalaj ve kağıt fabrikası, ülkemizin kağıt ihtiyacını karşılamaktadır. Ayrıca son yıllarda çok sayıda özel sektör kuruluşu da bu sanayi kolunda faaliyet göster meye başlamıştır.