Süpernovalar Hakkında Bilinmesi Gerekenler

2007-12-30 23:20 nötrino
Süpernovalar
Amatörce de olsa gökbilime ilgi duyuyorsanız ve bir gece gökyüzüne baktığınızda "orada olmaması gereken" parlak bir yıldız görüyorsanız onun bir gezegen olduğunu düşünürsünüz. Yeterince meraklı iseniz, bu durumda bilgisayarınızın başına geçip gezegenlerin konumunu gösteren bir gök haritası arayın. Yıldızı gördüğünüz yerde ilginç bir gök cismi yok ise, tekrar bir göz atın. Acaba "o" yıldız hala orada mı? Cevap evet ise büyük olasılıkla bir nova, hatta daha iyisi bir süpernova görmektesiniz!
Latince "yeni" anlamına gelen sözcük, gökyüzünün geçici konuklarına uygun görülmüş. Kuyruklu yıldızlar gibi kısa bir süre görülebilen, sonra kaybolan bu cisimler eski toplumlarda hayranlık, korku ve endişe gibi karmaşık duygular uyandırmıştır. Bugün bile, kurgubilim roman ve filmlerde bu türden korkular yankılanmakta.
Yapılan istatistiklere göre gökadamız Samanyolu'nda 50 yılda bir süpernova patlaması gerçekleşiyor. Bunların bir kısmı kalın toz bulutları ardında kaldığından gözlenemiyor. Kayıtlara geçmiş ilk süpernova 1054 yılında Boğa Takımyıldızı'nda, Çinli gökbilimciler tarafından gözlemlenmiş. Bugün M1 olarak Messier kataloğunda yer alan ve gökyüzünün en çok fotoğraflanan bulutsularından olan Yengeç Bulutsusu bu patlama sonucunda ortaya çıkmıştır. Tahminlere göre parlaklığı -5. veya -6. kadire kadar ulaşmış. Güneş ve Ay'dan sonra gökyüzünün en parlak cismi olma ve gündüz saatlerinde bile görülebilme özelliğini iki üç hafta korumuş, iki yıla yakın süre ile çıplak gözle izlenebilmiş. 1006 yılında kesin olmasa da Lupus Takımyıldızı'nda görüldüğü düşünülen süpernovanın, -9. kadire ulaştığı zannediliyor. Bu süpernovanın kalıntısı PKS 1459-41 radyo dalga kaynağı olarak kataloglarda yer alıyor.
1572 yılında Cassiopea Takımyıldızı'nda gözlenen süpernova, Danimarka'lı gökbilimci Tycho Brahe tarafından Çin gökbilim kayıtları dikkate alınarak kayda geçirilmiş ve -4. kadire kadar ulaşmış. Osmanlı bilim adamı Takiyüddin tarafından da izlenen bu patlamanın yankıları günümüzde G120 .1+1.4 radyo kaynağı olarak gözleniyor. Kepler tarafından 1604 yılında gözlenen ve Ophiuchus Takımyıldız'ında yer alan süpernovanın -3. kadire ulaştığı biliniyor. Bu olayın Çin, Avrupa ve Kore'li gökbilimciler tarafından da izlendiği biliniyor. Bugün 3C 358 radyo kaynağı olarak tanınıyor. Bu tarihten sonra Samanyolu'nda bu parlaklık değerlerine ulaşan bir süpernova yok ama böyle bir gösteriye aday yıldızlar listesi hazır.
Rho Cassiopea, Eta Carina, Betelgeuse, Spica, Antares beklemede. Bize en yakın süpernova adayı 150 ışık yılı uzaklıktaki IK Pegasi. Ancak bu yıldızın da sahneye çıkması için milyonlarca yıl beklemek gerekecek. 100 ışık yılından yakın mesafede olabilecek bir süpernovanın Dünya'daki yaşamı etkilemesi kaçınılmaz bir gerçek olarak görülüyor, ancak şimdilik böyle bir aday yok gibi.
Ayrıntıya girmemek kaydı ile süpernovaların tayf özelliklerine bakarak türlerin nasıl belirlendiğini bilmekte fayda var. Ana sınıflama, tayflarındaki Hidrojen çizgisinin varlığına göre belirleniyor. Hidrojen çizgisi yoksa süpernova Tip I, varsa Tip II olarak adlandırılıyor. Tip I, yine tayf özelliklerine bakılarak Tip Ia, Ib ve Ic olarak alt sınıflara ayrılıyor. Tip II ise ışık eğrisinin özelliklerine göre IIP, IIL olarak adlandırılıyor. Bu sınıflandırmaya ek olarak, kesinlik kazanmayan ve çekirdek çökmesi sonucunda ortaya çıkan, çok güçlü gama ışınları kaynağı olduğu sanılan patlamalar da eklenebilir.

Süpernovaların adlandırılması en başa SN harfleri, yanına patlama yılı ve sona harfler eklenerek yapılmakta. Harfler alfabetik sıra ile ve büyük olarak A-Z olarak belirleniyor. Büyük harfler bitice aa, ab gibi küçük harf çiftleri ekleniyor. Örnek olarak SN 2005nc, 2005 yılında gözlenen 357. süpernovayı temsil eder. 1885 yılından önceki süpernovalar sadece yıl kısmını içerirler. Örneğin SN1054, Yengeç bulutsusunu oluşturan süpernovayı temsil eder.

Samanyolu'nda bu olaya sıklıkla tanık olamasak da, her gece bir teleskop ve bir CCD kamera ile bir süpernovayı izlemek mümkün. Bunun için derin gökyüzüne dalıp, diğer gökadaları incelemek gerekiyor.İnternette kolayca bulunan güncel süpernovalar listesini açın. Işık kirliliği, çevrenizdeki binalar ve komşularınızın kuşkulu bakışlarından etkilenmiyorsanız rahatlıkla birkaç tanesinin resmini çekebilirsiniz. Ağustos ayının 16., 17. ve 18. geceleri böyle bir denemeye giriştim ve 14 inch lik Meade teleskop, DSI Pro II CCD kamera ile birkaç resim çektim. Tabii ki "kocaman bir teleskopla çekersin" diyebilirsiniz. Ancak pek çok süpernova, 8-10 inch lik teleskoplar ve oldukça basit CCD' lerle amatörler tarafından fotoğraflanıyor, hatta keşfediliyor. Resimler, Tekirdağ'ın Çerkezköy ilçesinde, çok ciddi ışık kirliliğine rağmen çekilmiştir. Mükemmel olmasalar da bu fotoğraflar meraklısına müthiş bir keyif veriyordur.

İlgili Diğer Konular

Yorum Yap


2006 - 2018 - Delinetciler Portal - Iletisim