Eski Türk Ölçü Birimleri

 Eski Türk Ölçü Birimleri

  Okunma: 2493 - Yorum: 3
  1. #1
    Eski Türk Ölçü Birimleri

    Osmanlı Devleti döneminde kullanılan ölçü birimleridir.

    Bu ölçüler bir devlet denetiminde olmayıp çarşı ağaları ve belediyeler tarafından izlenirdi. Daha sonraları 20 Cemaziyülahır 1286 (hicri) = 14 Eylül 1285 (rumi) = 26 Eylül 1870 (miladi) tarihinde Tanzimatla kabul edilen (Mesahat-ı ekyal ve evzan-ı cedideye dair kanunname-i hümayun) bir yasa çıkarıldı. Bu yasaya göre (bugünkü dile çevrilerek);

    • Madde 1 - Osmanlı ülkesinde uzunluk, hacım ve ağırlık birimlerine esas olmak üzere meridyenin çeyrek uzunluğunun 10 milyonda birine eşit uzunluğa "metre" veya "zirai aşarı" denilmiş olup bunun ast ve üst katları da ondalıktır.
    • Madde 2 - Metreye eşit uzunlukta platinden bir zirai aşarı yaptırılarak hazinede saklanacaktır.
    • Madde 3 - Kenar ve uzunluk ölçmek için seçilen zirai aşarı biriminin onda birine desimetre, yüzde birine santimetre, binde birine milimetre, bin katına kilometre, onbin katına fersah aşarı veya miryametre denir.
    • Madde 4 - Arazi ölçümü için kenarı 10 m olan bir karenin alanı birim seçilip buna ar ve 10000 metrekareye hektar denir
    • Madde 5 - Sıvı ve hububat hacmı ölçmek için birim 1 desimetreküptür. Buna ölçek veya litre denir. Onda birine desilitre, 100 katına hektolitre denir.
    • Madde 6 - Ağırlık ölçümü için birim, +4 derecedeki 1 cm küp suyun ağırlığı 1 gramdır. Bunun askatları desigram, santigram, miligram ve katları 1000 grama kilogram denir. Bu ise +4 derecede 1 desimetreküp suyun ağırlığıdır. Bunun da 1000 katına ton denir
    • Madde 7 - Ayar için platinden 1 kg lık bir ölçü birimi yaptırılarak hazinede saklı tutulacaktır.
    • Madde 8 - 1. ve 2. maddeye uygun olarak uzunluk, hacım ve ağırlıklar ile ilgili pratik hayatta kullanılan ölçü ve tartı aletlerine, ayarlarının uygun olduğuna dair bir damga vurulacak ve ölçü aletlerine miktarları belirtilecektir.
    • Madde 9 - 1 Mart 1287 (1871) tarihinden itibaren Osmanlı ülkesinde resmi dairedeki işlem ve alımlarında yeni ölçü birimleri kullanılacaktır.
    • Madde 10 - 1287 yılından 1290 (1874) yılı Martına kadar ahalinin bu ölçülerdeki uygulaması seçmeli olup bu süre içinde düzenlenecek her türlü sözleşme yeni ölçülerle olup evvelce yapılıpta 1290 yılı Martından sonraya taşan sözleşmeler yeni ölçülere göre değiştirilecektir.
    • Madde 11 - 1290 yılı Martından itibaren Osmanlı ülkesinde yeni ölçülerin kullanılması zorunlu olup eski ölçüler yasaklanmıştır.
    • Madde 12 - Eski ölçüler ve yeni ölçülerin birbirine dönüşüm cetvelleri şimdiden basılıp yayınlanacaktır.
    • Madde 13 - Bu yeni ölçüler ve ondalık hesapları tüm okullarda öğretilecektir,
    • Madde 14 - Şeriat işlemlerinde geçerli olan dirhem ile madeni paraların ağırlık ve ayarı ve mücevherat için kullanılan özel ağırlıklar bu yasanın dışında tutulacaktır17).

    Çıkarılan bu yasa çeşitli nedenlerden dolayı yürürlüğe girememiş, ancak Atatürk'ün büyük devrimlerinden biri olan ölçü devrimi ile metrik sistem uygulamağa konabilmiştir.
    26 Mart 1931 de çıkarılan 1782 sayılı yasaya göre:

    • Madde 1- Türkiyede kullanılacak ölçüler için aşari (ondalık) metre sistemi kabul edilmiştir. Resmi ve gayri resmi evrak ve işlemlerde ve bütün anlaşmalarda kanunen tutulması zorunlu olan ticaret defterlerinde, ticari evrak ve belgelerde, ilanlarda ve miktar tayin eden etiketlerde aşari metre sistemine dahil ölçülerin kullanılması zorunludur. Buna aykırı olarak yapılmış işlem ve anlaşmalarla düzenlenmiş evrak ve belgeler geçerli değildir.
    • Madde 2- Uzunluk, ağırlık, hacım ölçü aletleriyle Aerometreler, hububat muayene aletleri, su, akaryakıt, elektrik ve havagazı sayaçları, taksimetreler ve demiryolu yük ve sarnıçlı vagonlarıyle işçi gündeliklerini tesbit için kullanılan araçların bu yasa ve yönetmelik hükümleri dairesinde ayarlanarak damgalanmış olması şarttır.

    28 maddelik yasanın diğer maddelerinde bazı detaylar açıklanmıştır. Ancak bu yasa da 1 Ocak 1933'den itibaren uygulanmağa başlanmıştır. Halen ülkemizde ölçü ve ayar işleri 1959 yıl ve 11286 sayılı ölçüler nizamnamesi gereğince Ticaret Bakanlığına bağlı ölçüler ve ayar işleri müdürlüğü ve örgütün denetimi altında belediyeler ayar memurlukları tarafından yürütülmektedir.


  2. #2
    Eski Türk Ölçü Birimleri
    Vikipedi, özgür ansiklopedi

    Eski Uzunluk Ölçü Birimleri
    Osmanlı İmparatorluğu zamanında 75,80 cm'lik tarım mimari (veya sadece zirai), 68 cm uzunluğundaki çarşı arşını vardı. Daha sonra ipekli fiyatlarının artması dolayısı ile fiyatı yükseltme yerine ölçü birimi kısaltılarak 65 cm'lik Fars kökenli endaze birimi kullanıldı. III. Selim abanoz ağacından bir prototip olarak 1 zirai mimari yaptırdı. Bunun bir tarafı 24 parmağa ve her parmak 10 hat'ta bölündü. Böylelikle bu bölümle basımevinde kullanılan punto
    büyüklükleri de alınabilecekti. Diğer tarafı sadece 20 eşit parçaya bölündü. Zirai mimari, arşın ve endaze ölçü birimlerinin alt ve üst katları aşağıda gösterilmiştir.
    1 zirai mimari = zirai = mimari arşını = 2 ayak (kadem) = 0,75774 m = 24 parmak = 288 hat = 3456 nokta (yol, sokak uzunluğu, bina yüksekliği vb.)
    • 1 parmak = 12 hat = 0,03157 m
    • 1 hat = 12 nokta = 0,00263 m
    • 1 nokta = 0,00022 m
    • 1 kulaç = 2,5 zirai =1,895 m (ip boyu, su derinliği, kuyu derinliği vb. için)
    • 1 kara mili = 2500 zirai = 1895 m (kara yolculuğundaki mesafeler için)
    • 1 fersah = 3 mil = 7500 zirai = 5685 m
    • 1 berid (menzil) = 4 fersah = 12 mil = 30900 arşın = 22740 m
    • 1 merhale = 2 berid = 45480 m
    • 1 çarşı arşını = 8 rubu (urup) = 0,680 m (kumaş için)
    • 1 rubu = 2 kirah = 0,085 m
    • 1 kirah = 0,0425 m
    • 1 endaze = 8 rubu (urup) = 0,650 m (artan ipekli fiyatlarına karşılık konulan ölçü birimi)


  3. #3
    Eski Türk Ölçü Birimleri
    Vikipedi, özgür ansiklopedi

    Eski Alan Ölçü Birimleri

    • 1 arşın (zirai) ²= 0,57417 m²= 4 ayak²
    • 1 dönüm (yeni) = 2500 m²
    • 1 dönüm (büyük) = 2720 m²
    • 1 dönüm (atik) = 4 evlek = 1600 zirai² = 918,672 m² (bir kenarı 40 arşın (zirai) olan kare)
    • 1 atik evlek = 400 arşın²= 229,668 m²
    • 1 yeni evlek = 250 m²
    • 1 cerip = 3600 zirai²= 2067,012 m²
    • 1 ayak² = 144 parmak²= 0,14354 m²
    • 1 parmak² = 144 hat²= 0,00099751 m²
    • 1 hat² = 144 nokta²= 0,000006927 m²
    • 1 çarşı arşın² = 0,46240 m²
    • 1 urup² = 0,007225 m²
    • 1 kirah² = 0,0018062 m²
    • 1 endaze² = 0,422500 m²
    • 1 urup² = 0,0066015 m²
    • 1 kirah² = 0,0016504 m²
    Alan Ölçü Birimlerinde Ters Dönüşümler

    • 1 m² = 1,740450 zirai²= 1 zirai²+ 426 parmak² + 71,89 hat²
    • 1 m² = 2,162629 çarşı arşın² + 2 arşın² + 10 rubu² + 1,63 kirah²
    • 1 m² = 2,366887 endaze² + 2 endaze² + 23 rubu² + 1,9 kirah²
    • 1 ar = 0,1087781 dönüm = 174 zirai² + 25 parmak² + 133,24 hat²
    Kullanıldığı Yere Göre Değişen Alan Ölçü Birimleri


    1 - Eski Türk Ölçü Birimleri

  4. #4
    Eski Türk Ölçü Birimleri
    Vikipedi, özgür ansiklopedi

    Eski Ağırlık Ölçü Birimleri
    Ağırlık ölçü birimi de uzunluk ölçü birimi gibi farklılıklar gösteriyordu. Şimdi kullanılan ağırlık birimi kilogram olup 0 derecede bir desimetreküp suyun ağırlığı olarak tanımlanmış ve Uluslararası Ölçü ve Ağırlık Birliği'nden Türkiye'ye bir örnek verilmiştir.
    1874 yılı iridyumlu platin alaşımından 1928/29 da yapılmış olan 42 nolu Türkiye milli kilogram prototipinin kullanılmasında gösterilen dikkatsizlik ve özensizlikten dolayı bozulduğunun anlaşılması üzerine 1953 yılında yapılan 54 numaralı prototipi ile değiştirilmiştir.

    • 1 batman = 6 kıyye = 7,544 kg
    • 1 kantar = 44 kıyye = 100 ludre = 56,320 kg
    • 1 çeki = 4 kantar = 176 kıyye = 225,798 kg
    • 1 tonilato = 1000 kg = 4 çeki + 1 kantar + 37,4 okka
    • 1 tonilato = 17 kantar + 31 okka + 183 dirhem
    • 1 miskal = 1,5 dirhem = 4,8 gr
    • 1 dirhem = 4 dünük = 3,2 gr
    • 1 dünük = 4 kırat
    • 1 kırat = 4 bakray = 1/24 miskal
    • 1 bakray = 4 fitil
    • 1 fitil = 2 nekir
    • 1 nekir = 2 kıtmir
    • 1 kıtmir = 2 zerre
    Ters Dönüşümler

    • 1 kg = 312,5 dirhem = 0,781257 kıyye (okka)
    • 1 kg = 0 okka + 311 dirhem + 12,5225 kırat